ایسنا: با توجه به نامه سرگشاده ۹۳ فعال صنعت طیور در ۸ ماه گذشته به سران سه قوه نسبت به تحمیل جوجه ریزی با سویه آرین و تهدید امنیت غذایی و عدم پاسخگویی در این زمینه و در ادامه هشدار فدراسیون طیور ایران نسبت به ادامه سیاستهای انحصاری در نژاد [تیره] مرغ و بحران تأمین نهاده ها و طرح دو مطالبه فوری آزادسازی ارز و رفع انحصار نژادی [تیره ای]، مجموع این هشدارها نشان می دهند که بررسی دوباره سیاست های موجود و گفتگوی مستقیم دولت و فعالان صنعت می تواند به روشن تر شدن مسیر آینده کمک کند.
به گزارش ایسنا، مرغ لاین آرین تنها لاین صنعتی ثبت شده در ایران است که با هدف خودکفایی در تولید جوجه گوشتی و کاهش وابستگی به شرکتهای خارجی ایجاد شد. پایه این نژاد [تیره] در دهه ۱۳۷۰ و با واردات یک گله لاین از نژاد هایبرو (Hybro) هلندی شکل گرفت؛ در سال ۱۳۷۲ گله ای حدود ۱۱ هزار قطعه از این مرغ لاین وارد کشور و در مجتمع مرغ لاین آرین مستقر شد و از همانجا نسلهای لاین، اجداد و مادر آرین برای صنعت کشور تأمین شدند.
هدف سیاستگذار این بود که با توسعه این لاین، ایران در زنجیره ژنتیک مرغ گوشتی شبیه کشورهای دارای فناوری لاین قرار بگیرد؛ گزارش های تحلیلی اندیشکده ها و وزارت جهاد هم تأکید می کنند که لاین مرغ، هسته مرکزی اصلاح نژاد است و کشورهایی که لاین دارند، کنترل بیشتری بر امنیت غذایی خود دارند. در اواخر دهه ۷۰، سهم آرین در بازار چشمگیر بود. بر اساس روایت های مبتنی بر داده های همان مجتمع، در اواخر دهه ۷۰، حدود ۸۵ درصد جوجه اجداد کشور توسط مجتمع مرغ لاین آرین تأمین می شد، اما در دهه ۸۰ این سهم به کمتر از ۲ درصد سقوط کرد و عملاً نژادهای خارجی مثل راس و کاب جای آن را گرفتند.
از اواخر دهه ۱۳۹۰، بخصوص بعد از اختلال در واردات مرغ اجداد در سال ۱۳۹۸، دوباره توجه دولت به آرین جلب شد. گزارشات درباره «برنامه ملی احیای مرغ لاین آرین» توضیح می دهد که پس از توقف صادرات مرغ اجداد به ایران، این برنامه از خرداد ۱۳۹۹ با محوریت وزارت جهاد کشاورزی و مشارکت چندین نهاد آغاز شد تا لاین آرین بعنوان «سلاح پدافندی» امنیت غذایی احیا شود. در ادامه، هم تأکید شد که باید سهم آرین در بازار افزایش پیدا کند و به ۲۰ درصد تولید گوشت مرغ برسد.
اما در عمل، وقتی دولت از ۱۳۹۸ به بعد بخشی از جوجهریزی کشور را به سمت آرین هدایت کرد، شکاف بین «انتظارات روی کاغذ» و «واقعیت مزرعه» خودش را نشان داد. به گفته مرغداران تغییر سیاست به نفع آرین از سال ۱۳۹۸ تا زمان انتشار گزارش، حدود ٢ میلیارد دلار خسارت به صنعت مرغداری وارد کرده است؛ چراکه وزن متوسط مرغ آرین در سن ۳۵ روزگی حدود ۱.۳ کیلو، در ۴۲ روزگی حدود ۱.۸ کیلو و در ۵۶ روزگی حدود ۲.۸ کیلو است؛ هم زمان تأکید میکنند که این نژاد عملاً برای وزن های زیر ۲ کیلو مناسب است و برای وزن های بالاتر به لحاظ ژنتیکی توان رقابت با سویه های تجاری خارجی را ندارد. به بیان ساده، وقتی سیاست تنظیم بازار روی مرغ های سنگینتر و دوره های پرورش طولانی تر تنظیم میشود، مرغدار آرین احساس میکند از نظر وزن نهایی و یکنواختی گلهT عقب است.
از طرف دیگر در سال های اخیر شرکتهای مسئول لاین و اجداد اعلام کرده اند که با اصلاحات ژنتیکی، ضریب تبدیل آرین از حدود ۲٫۲ به حدود ۱٫۷ کاهش یافته است و این را نشانه رقابت پذیری بیشتر با نژادهای وارداتی معرفی کردهاند. اما از طرفی برخی تولیدکنندگان تأکید میکنند که همین ضریب تبدیل و وزن گیری در شرایط واقعی مزرعه، هنوز به سطح سویههای خارجی نرسیده است و برای رقابت اقتصادی پایدار کافی نیست؛ بطوریکه در الگوی پیشنهادی برای توسعه مرغ آرین تصریح میشود که اولویت اصلی باید تحقیق و توسعه برای بهبود صفات کلیدی مثل ضریب تبدیل، افت لاشه و مقاومت به بیماری ها باشد، یعنی خود طراحان سیاست هم به ضعف عملکرد فعلی اذعان دارند.
در تحلیلهای اندیشکده ای به صراحت آمده که حدود ٢ دهه، سرمایه گذاری جدی برای ارتقای عملکرد مرغ لاین آرین انجام نشده است؛ مدیریت مجتمع مرغ لاین بین نهادهای مختلف جابجا شده، زیرساختهای تحقیقاتی فرسوده مانده و در نتیجه، آرین در حالی ثابت مانده که شرکتهای خارجی هر ساله برنامه های اصلاح نژادی پیوسته اجرا کرده اند. این یعنی در مقایسه نسبی، حتی اگر آرین کمی بهتر شده باشد، رقبای خارجی بسیار سریع تر جلو رفتهاند و همین باعث می شود مرغدار ایرانی که با راس (Ross) یا کاب (Cobb) کار کرده، آرین را «کم بازده» تلقی کند.
از یک طرف، نهادهای رسمی و بخشی از جامعه علمی تأکید می کنند آرین یک سرمایه ژنتیکی ملی است، اصلاحات ژنتیکی در حال انجام است و در شرایط آزمایشگاهی میتواند عملکرد قابل قبولی داشته باشد. اما از طرف دیگر، مجموعه ای از اطلاعات نشان میدهند در سطح گله های تجاری، بویژه با مدل های فعلی قیمت گذاری و تأمین نهاده، بازدهی این نژاد برای بسیاری از تولیدکننده ها هنوز رضایت بخش نیست؛ این نارضایتی در قالب انتقاد از وزن گیری کمتر، ضریب تبدیل بالاتر نسبت به رقبا، طولانی شدن دوره پرورش و در نهایت کاهش سود مرغدار بروز میکند، تا حدی که در بعضی تحلیل ها احیای شتابزده آرین «سیاستی پرهزینه و برگشت به عقب» توصیف شده است.
هسته اصلی اعتراض ۹۳ فعال صنعت طیور در نامه اردیبهشتماه امسال، به روندی بازمی گردد که به ادعای آنها، با هماهنگی دفتر امور طیور وزارت جهاد کشاورزی و انجمن جوجه یک روزه کشور در حال اجراست؛ روندی که به گفته آنان، به صورت غیرقانونی صدور حواله جوجه ریزی برای سویههای پربازده و بینالمللی را متوقف و تولیدکنندگان را مجبور به استفاده از سویه آرین می کند. این اجبار، نه تنها پشتوانه قانونی روشنی ندارد، بلکه بنا به تصریح امضا کنندگان، بر خلاف اظهارات رسمی وزیر جهاد کشاورزی و مغایر اصول و روح قوانین بالادستی همچون اصل ۴۴ قانون اساسی و قانون رفع موانع تولید رقابت پذیر است. تولیدکنندگان تأکید دارند که حتی برنامه هفتم توسعه نیز اجازه اجبار به استفاده از سویه خاصی را صادر نکرده و تنها افزایش سالیانه ۴ درصدی سهم سویه آرین را پیشبینی کرده است.
در متن این نامه آمده است که انجمن جوجه یک روزه با وجود نداشتن اختیار قانونی یا مصوبه هیئت وزیران، از صدور حواله برای سویههای پربازده جلوگیری کرده و در نتیجه، فعالیت واحدهای تولیدی از خرید جوجه مادر تا دریافت خدمات سامانه های مرتبط و تسهیلات بانکی به طور کامل مختل میشود. این محدودیت تنها در صورتی رفع می شود که واحد تولیدی تعهدنامه ای برای جوجه ریزی با سویه آرین–ـآن هم فراتر از سقف قانونی تصویبشده- امضا کند. فعالان این صنعت این رویه را نه تنها سلب حق انتخاب تولیدکننده، بلکه مسبب زیان های گسترده اقتصادی، افت بهره وری و عقبماندگی رقابتی کشور در صنعت طیور میدانند؛ صنعتی که بعنوان یکی از ستونهای امنیت غذایی کشور شناخته می شود.
آنها هشدار می دهند که ادامه این مسیر، بخش قابل توجهی از نهاده های وارداتی را– که با منابع ارزی محدود تأمین میشود- عملاً به اتلاف و تبدیل به فضولات دامی بدل کرده و بازدهی پایین سویه آرین، هزینه های تولید را به طور جدی افزایش داده است. این مدیران که مجموعاً بیش از ۳۰ درصد بازار تولید مرغ گوشتی کشور را نمایندگی می کنند، خواستار توقف فوری اقدامات غیرقانونی، بازگشت به چارچوب قانون و رفع هرگونه اجبار مستقیم یا غیرمستقیم در زمینه جوجه ریزی هستند.
بحران نهاده و تنگنای تولید؛ از بازارگاه تا سقوط بهرهوری:
همزمان با این اعتراض، فدراسیون طیور ایران نیز در نشست فوقالعاده کمیسیون صنایع غذایی اتاق ایران، تصویری دقیق از بحران نهاده ها و انحصار نژادی ارائه کرده است. فرزاد طلاکش، دبیرکل این فدراسیون، با بیان اینکه سامانه بازارگاه از سال ۱۳۹۸ به یکی از عوامل آزاردهنده تولیدکننده تبدیل شده، توضیح میدهد که تولیدکننده ناچار است سرمایه خود را ماه ها زودتر برای خرید نهاده پیش پرداخت کند و در این فاصله دوباره هزینه کند تا نهاده مورد نیاز را از بازار آزاد تهیه کند. او نبود هماهنگی میان گمرک، بانک مرکزی و سامانه های ثبت سفارش را عامل اصلی این آشفتگی میداند و معتقد است این ناهماهنگی ها، تأمین نهاده را به یکی از پرچالش ترین حلقه های زنجیره تولید پروتئین تبدیل کرده است.
طلاکش همچنین با اشاره به سهم ناچیز مرغ و تخممرغ در تجارت جهانی یادآور میشود که ایران، حتی با وجود منابع ارزی کافی، امکان واردات گسترده این محصولات را ندارد و بنابراین، تداوم تولید داخلی در شرایط کمبود ارز تنها از مسیر بهره وری بالا امکانپذیر است. او تأکید می کند که سیاست های مربوط به پروژه «سویه آرین» نه تنها این بهرهوری را افزایش نداده، بلکه به دلیل اجرای اشتباه، توازن بازار داخلی را نیز برهم زده است.
انحصار نژادی و توقف واردات؛ از تصمیمات متناقض تا اخلال در بازار:
منتقدان پروژه آرین بارها گفتهاند که اصل داشتن یک نژاد بومی امری مثبت و ضروری است؛ اما شیوه اجرای آن– خصوصاً جایگزینی کامل نژادهای بینالمللی پربازده مانند راس ۳۰۸- عملاً صنعت را با افت عملکرد روبرو کرده است. طلاکش میگوید واردات نژاد راس ۳۰۸ (Ross 308)، که ۷۰ درصد مرغ دنیا از آن تولید میشود، طی سال های اخیر متوقف و انحصار واردات آن به یک سازمان شبه دولتی سپرده شده است. حتی شکایت به شورای رقابت نیز با این استدلال که مصوبه دبیرخانه شورای امنیت لازم الاجرا ست، به نتیجه نرسیده است. چنین تصمیماتی با اصول قانون اساسی در تضاد است و خروجی آن چیزی جز بیثباتی در بازار مرغ و کاهش جدی بهرهوری تولید نیست.
هزینههای سنگین ارزی و راهکار پیشنهادی:
دبیرکل فدراسیون طیور با بیان اینکه سال گذشته ۶.۸ میلیارد دلار برای واردات نهادههای اساسی هزینه شده، سناریوهای مختلف درآمد دولت از آزادسازی ارز را توضیح داده و نشان میدهد که حتی در بالاترین نرخ ارز نیز، مدیریت صحیح یارانهها و پرداخت تسهیلات هدفمند میتواند فشار تورمی را کنترل کند. دولت با تخصیص ۱۰۰ همت تسهیلات و صدور کارت خرید پروتئین، هم تولید را پایدار نگه دارد و هم مصرف خانوار را تضمین کند؛ این پیشنهاد طی ۵ سال گذشته بارها به مراجع تصمیمگیر ارائه شده، اما هنوز اقدامی عملی برای آن صورت نگرفته است.
ضرورت بازنگری فوری در سیاستهای انحصاری برای حفظ امنیت غذایی:
مجموع این اعتراضات و هشدارها ــ از نامه رسمی ۹۳ فعال صنعت طیور گرفته تا گزارشهای فدراسیون طیور ایران ــ تصویری روشن از یک چالش در حال گسترش را ترسیم میکند؛ چالشی که ریشه آن را فعالان این حوزه در ٢ عامل انحصار نژادی و ضعف سیاستهای ارزی در تأمین نهاده ها میدانند. این صنعت که نقش راهبردی در تأمین پروتئین کشور دارد، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند اصلاح سیاست ها، بازگشت به قانون و توجه جدی به بهره وری است. استمرار وضع موجود، به باور متخصصان، نه تنها آینده بازار مرغ و تخممرغ را تهدید میکند، بلکه می تواند امنیت غذایی کشور را با چالش جدی مواجه سازد. حال باید دید با توجه به موارد مطرح شده مسئولان چه سیاست هایی را اعمال خواهند کرد.
خبرنگار: زهرا آویژگان،
دبیر: فرزانه حسینی پور