سادیسم شایعه پراکنی و ترور شخصیت

در نوشته های پیشین در مورد تاریکی سه گانه، یعنی نارسیسم یا خودشیفتگی، ماکیاولیسم یا عوامفریبی و سیکوپاتی یا گرایش به آدمکشی، و دو پژوهش علمی دیگر در مورد « سادیسم روزمره » بمثابه چهارمین تاریکی در روانشناسی شخصیت شناسی، تحت مدیریت خانم ارین بوکلس Erin Buckels، استاد در دانشگاه British Columbia توضیح و تشریح گردید.

حال همین محققین در تکمیل روانشناختی « سادیسم روزمره » متوجه امر دیگری در راستای سادیسم روزمره، بمثابه چهارمین تاریکی روانشناسی شخصیت شناسی شدند و آن شایعه پراکنی و ترور شخصیت است.

درچند دهه گذشته سادیسم شایعه پراکنی و ترور شخصیت در اینترنت، تحت عنوان رفتار  Online-Trolling بشدت رواج یافته است. پژوهشگران فوق در مورد این بیماری روانی ـ اجتماعی تحقیق و شناسایی مبسوطی کرده اند.( ۱ )

خانم ارین بوکلس، مدیر پژوهشهای فوق، در مورد شایعه پراکنی و ترور شخصیت افراد، خاصه شخصیتهای محبوب و معتبر در جامعه، اینطور مینویسد:

« شایعه پراکنی و ترور شخصیت شکل بارز و روشنی از سادیسم روزمره است. این رفتار در اینترنت تحت عنوان Lulz، بمعنای لذت بردن از آسیب رسانی به شخصیت افراد، بدنام کردن آنان، بخصوص شخصیتهای محبوب در جامعه، خود را نمایان میکند.

بهمین دلیل نیز هیچ جای تعجب نیست، وقتی ما در تحقیقات خودمان مشاهده میکنیم، افراد و جمع هایی که مبتلا به سادیسم روزمره هستند، گرایش زیادی هم به شایعه پراکنی و بدنام کردن دیگران دارند. طوریکه بخش عمده ای از فعالیتهای فکری و فرهنگی آنان در آسیب رسانی به حیثیت افراد، و شخصیتهای محبوب مردمی، خلاصه میشود. » ( ۲ )

در اینصورت برای ما ایرانیان بر اساس نظر خانم ارین بوکلس در بالا، نباید تعجب انگیز باشد، وقتی مشاهده میکنیم، در روابط سیاسی حاکم بر میهن ما ایران، همگی افراد، سازمانهای سیاسی و بخصوص دولتهای استبدادی، بیشترین فعالیتهای تبلیغاتی خویش را صرف شایعه پراکنی و ترور شخصیت افراد خوشنام و محبوبِ مردمی میکنند.

در حقیقت شایعه سازی و پراکنی چیزی جز ساختن دروغ، یا راست و دروغ را مخلوط کردن، و گاه نیز تنها نیمی از حقیقت را بازگو کردن، در روشهایی چون تهمت، افترا و برچسب زدن، به عمده ترین بخش از فعالیتهای سیاسی و ضد فرهنگی همه زورمداران و مستبدین اختصاص دارد.

حال در ذیل شایعه پراکنی را از دیدگاه علوم ارتباطی communication science بررسی و مطالعه میکنیم.

ساز و کار شایعه پراکنی از دیدگاه علوم ارتباطی:

در دانش ارتباطات شایعه پراکنی و یا چو انداختن رفتار ویژه ای از نشر زبانی اخبار و اطلاعات دروغ است. طوریکه اینگونه اخبار و اطلاعات ملاکهای اطمینان بخشی جهت رسیدگی به صحت و یا عدم صحت آنها وجود ندارد.

شایعات غالباً به صورت شفاهی صورت میگیرند. بدین شکل که از فردی به فرد دیگر خبر و اطلاعی ناصحیح بازگو و انتقال می‌ یابد. محتوی همه شایعه ها معمولاً شامل خبرها و اطلاعات تحریف شده و نادرستی است که قابلیت تأیید شدن ندارند. چرا که همیشه و همه جا از طریق منابع نا معلوم و نامطمئن ساخته و پراکنده میشوند.

از دیدگاه دانش ارتباطات جمعی، در هر شایعه ای دو عامل مهم نقش اصلی را ایفا میکنند:

عامل اوّل، اهمیت موضوعی است که بصورت شایعه پخش، و گوش به گوش گفته و شنیده میشود.

عامل دوّم، فرد و یا شخصی است که شایعه در مورد او ساخته و پراکنده میشود. قاعدتا این شخص از شهرت و اعتبار نیکویی نزد افکار عمومی برخوردار است.

هدف سازندگان و پراکنده کننده گان شایعات، ایجاد ابهام و شک، پیش داوری غلط، و بیش از همه بدبینی نسبت به شخصیت فردی است که چو انداختن در باره او، برای سازندگان و بازگو کننده گان شایعه، اهمیت زیادی دارد. در حقیقت قصد اصلی شایعه سازان و بازگو کننده گان شایعه، ترور شخصیت است.

با آوردن مثالی مطلب بالا را روشن کنم:

ابوالحسن بنی صدر در پنجم بهمن ماه سال ۱۳۵۸ با اخذ ۷۶ در صدر از آراء مردم ایران، در آزادترین انتخابات ریاست جمهوری پس از انقلاب، رئیس جمهور و منتخب اکثریت بزرگی از مردم ایران، در آنزمان، گشت.

در تیر ماه سال ۱۳۵۹، یعنی حدود شش ماه بعد، در جمع کارکنان رادیو و تلویزیون در اصفهان بنی صدر سخنرانی میکند. در این سخنرانی خانمی از ایشان سئوال میکند، « بعضی از دانشمندان میگویند از موی زنان اشعه ای صادر میشود که تأثیر شهوانی بر مردان میگذارد. آیا از نظر شما این حکم علمی، و درست است؟ » ( نقل به مضمون )

در اینجا وقت و حوصله وارد جزئیات این سئوال، و جوابی که بنی صدر به آن میدهد، نیست. خوانندگان علاقمند میتوانند تمامی متن آن سخنرانی که در روزنامه انقلاب اسلامی شماره ۲۹۴ و ۲۹۵ بتاریخ ۱۲ و ۱۳ تیرماه همان سال ۱۳۵۹ در ایران انتشار یافته و در آرشیو روزنامه انقلاب اسلامی موجود است، بعلاوه نظر بنی صدر در مورد زنان را از قلم خود ایشان مطالعه کنند. ( ۳ )

چندی بعد سئوال و جواب فوق بطور کامل تحریف میشود، بصورت شایعه ای با این محتوی پراکنده میشود:

« بنی صدر گفته چون از موی زنان اشعه ای صادر میشود که بر مردها تأثیر شهوانی دارد، در نتیجه حجاب ( آنهم اجباری ) هم علمی و هم اخلاقی است. »

حال همانطور که در بالا بر اساس علم ارتباطات آمد، دو عامل مهم در ساختن و پراکندن شایعه موی زن، نقش اصلی را ایفا میکردند و میکنند:

عامل اوّل، اهمیت موضوع شایعه، یعنی موی زن و حجاب اجباری است که آنزمان هنوز شکل رسمی و دولتی بخود نگرفته بود.

ولی هر سه دسته زور مدار جانبدار استبداد، یعنی چپ وابسته، حامیان باز گشت سلطنت به ایران، و ملاتاریای « ذوب شده » در ولایت مطلقه فقیه، ( که آنزمان هنوز  « مطلقه » نشده بود. )، در پی دیدن تدارکات تبلیغاتی برای حذف جمهوریت در ایران پس از انقلاب بودند.

عامل دوّم، شخص بنی صدر بود که با بالاترین آراء رئیس جمهور شده بود و آنزمان نزد اکثریت بسیار بزرگی از مردم ایران، از بیشترین و بالاترین درجه اعتماد و محبوبیت برخوردار بود.

در اینصورت قصد سازندگان و بازگو کنند گان شایعه این بود و هنوز هم هست که بنی صدر را مقصر اصلی حجاب اجباری قلمداد کنند. ولی این تنها ظاهر قضیه بود، در باطن قصد شایعه سازان بیش از هر چیز، بی ارزش و اعتبار کردن رأی مردم ایران در مشارکت در امور سیاسی مربوط به میهن خودشان بود.

این قصد بوسیله شایعه موی زن، در ایجاد پیش داوری غلط، بدبینی و ترور شخصیت بنی صدر بایستی صورت میگرفت. امر بسیار مهم اینکه هدف از ساختن شایعه موی زن، تنها شخص بنی صدر نبود، بلکه بیش از همه از اعتبار انداختن مشارکت مردم در سرنوشت خودشان از طریق انتخاب منتخب دلخواه خود بود.

حدت و شدت زمان ساختن و پراکندن هر شایعه ای، بسیار با اهمیت است. چرا که نسبت دادن شایعه بهر شخصیتی، بستگی به میزان رواج آن شایعه، و این رواج وابسته به اهمیت موضوع شایعه، و ساختن و پراکندن ابهامی است که در مورد شخصیت افراد، بوجود آورده میشود.

در دانش ارتباطات جمعی، شایعه گفتمانی غیررسمی، نا معتبر و اطلاعی غیر قابل وارسی است. شایعات اخبار و اطلاعات تحریف شده ای هستند که در اثر دست به دست شدن بعد از چندین بار دست بردن و تحریف کردن محتوی آنها، محصول نهایی با آنچه در ابتدای کار انتقال یافته، به کلی تفاوت دارد.

بخصوص در زمان هایی که دولتها حاکم بر کشورها در جنگ با یکدیگر هستند، انسانها بشدت مشتاق کسب خبر و اطلاعات در باره موضوع جنگها و شخصیت های اثر گذار در آنها، در آن برهه از زمان هستند. ولی چون مردم عادی و افکار عمومی قادر نیستند، اطلاعات موثقی در مورد چند و چون جنگها و ملت هایی که مورد هجوم قرار میگیرند، بدست آورند، مردم بیشتر مستعد پذیرش شایعه‌ ها میشوند.

 یک اصل بسیار مهم در دانش ارتباطات میگوید:

رواج بیش از حدّ شایعه ‌ها نشانگر زود باوری افرادی است که قربانی فریب محتوی شایعه ها میشوند. چرا که بدون پرس و جو، باور به شایعه ها، ظرفیت روانی تن دادن به تلقین و القاء دروغها را بیشتر میکند. این فعل و انفعال روانشناختی باعث همراهی و کمک رسانی در توسعه و رواج بیشتر شایعه ها در سطح جامعه میگردد.

یکی از دلایل اهمیت پرس و جو و بررسی در درست و یا غلط بودن شایعه ‌ها، در این امر مهم است که دانسته شود، چه کس و یا کسانی از رواج شایعه ها سود میبرند. این امر برای  درک بهتر منشأ رواج شایعه ‌ها با اهمیت است.

علم روانشناسی و روانشناسان از دوران جنگ جهانی دوّم تلاش میکردند و میکنند که بطور نظام یافته ای شایعه ها را از جنبه روانشناختی شناسایی کنند. آنان در این اثنا به این نتیجه رسیدند که بخصوص در دورانهایی که ملتها یا در جنگ بسر میبرند و یا در هراس از ایجاد جنگ هستند، مستعد شنیدن و باور به شایعه ها میشوند.

برای اولین بار دو روانشناس سرشناس آمریکایی با نامهایGordon Allport  و Postmann Leo در اثر کلاسیک خود بنام The psychology of Rumor که در سال ۱۹۴۷ انتشار یافت، اینطور مینویسند:

« شایعه ها تنها در سخن چینی، خبر کشی و دو به هم زنی میان همسایه ها و یا در باشگاهای ورزشی و تفریحی خلاصه نمیشوند. بلکه بیشتر بیانگر موضوعات و اشخاصی هستند که از اهمیت و علاقه عمومی مردم جامعه برخوردارند. شایعه ها دقیقا شبیه به ویروس خطرناکی هستند، برخود افزا، واگیر و سرایت کننده که هیچ خودی و بیگانه نمی شناسند.

ویروس شایعه پراکنی سبب ایجاد جنگها، قتل عامهای فجیح و دیگر وبرانگریهایی میشوند که بخصوص در نظامهای استبدادی و خودکامه، بخش عمده فعالیتهای سرویسهای امنیتی آنان را بخود اختصاص میدهد. » ( ۴ )

در نوشته بعدی به تأثیر روانشناختی شایعه پراکنی بر انسانهای باورمند به انها پرداخته خواهد شد.

منابع و مأخذ ها:

( ۱ ) Erin E. Buckels Paul D. Trapnellb, Delroy L. Paulhusc; Trolls just want to have fun. In: Personality and Individual Differences. Band 67, September 2014, S. 97–102 (Volltext als PDF; 338 kB)

( ۲ ) Ginger Gorman: Troll Hunting: Inside the world of online hate and its human fallout. Hardie Grant Books, Richmond (AU/Victoria) 2019

( ۳ ) شماره ۲۹۴ روزنامه انقلاب اسلامی، سال ۱۳۵۹- مقالۀ حجاب از دیدگاه ابوالحسن بنی صدر، صفحۀ ۶:

https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-09/enghelabe-eslami-0294.pdf

شماره ۲۹۵ روزنامه انقلاب اسلامی، سال ۱۳۵۹- دنبالۀ مقالۀ حجاب از دیدگاه ابوالحسن بنی صدر، صفحۀ ۵:

https://www.iran-archive.com/sites/default/files/2021-09/enghelabe-eslami-0295.pdf

( ۴ ) The Psychology of Rumor. Front Cover. Gordon Willard Allport, Leo Joseph Postman. H. Holt, 1947 – Rumor – 247 pages

و همچنین به زبان فارسی

آل پورت، گردن و پستمن، لئو؛ روانشناسی شایعه، تهران، مرکز تحقیقات و مطالعات و سنجش برنامه ‌ای صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چاپ دوم، ۱۳۷۴