محمد اولیایی فرد: از سیزده روز پیش، موج دیگری از اعتراضات سراسری در ایران شکل گرفته است؛ اعتراضاتی که ابتدا در واکنش به شرایط معیشتی بود، اما به سرعت رنگ ضد حکومتی و براندازی نظام سیاسی حاکم را به خود گرفت. نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در سالهای گذشته با هر موج اعتراضی، گروه های بسیاری را از شهروندان معترض، فعالان مدنی و کاربران شبکههای اجتماعی بازداشت میکنند.
این جزوه درباره حقوق متهمان در دوران بازجویی، ترفندهای بازجوها و شیوه های دفاع از خود، برای کسانی است که خطر بازداشت در کمین آنهاست.
***
بخش اول: راهکارهای متهم برای مقابله با شکنجه و اعترافگیری
مقدمه:
روشهای بازجوها برای اعترافگیری از متهم:
باید توجه داشته باشید که بازجوها برای اعترافگیری از متهم از روشهای روانشناسی القایی، وعده و وعید دروغین، سیاست و ترفند، فریبکاری، تهدید، تطمیع، اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده و نیز از شکنجه جسمی و روحی استفاده میکنند بر این اساس برای خلاصی از این شرایط میبایست به راهکارهای مقابله با شکنجه و اعترافگیری بازجوها توجه کنید.
۱- برخورد و مواجهه با بازجوها:
۱-۱- در برخورد و مواجهه با بازجوها باید اعتماد به نفس داشته باشید: بازجو شما را روانشناسی میکند برای همین باید از نحوه نشتن رو صندلی ( بهصورت سر بالا و عدم چرخش به سمت صدای بازجو و عدم اضطراب هنگام نزدیک شدن بازجو و قرار دادن پای شما بین زانوهایش) و نیز نحوه گفتار کوتاه ولی محکم و بدون لرزش صدا، اعتماد به نفس خودتان را به بازجو نشان دهید.
۱-۲- در برخورد و مواجهه با بازجوها نباید فریب شخصیت بازجوهای مختلف را بخوردید و با بازجوی خوب و بازجوی بد رفتار یکسانی داشته باشید.
۱-۳- در برخورد و مواجهه با بازجوها باید نقطه ضعف خود را پنهان کنید: بازجوها برای اعترافگیری از شما بهدنبال پیدا کردن نقطه ضعف شما خواهند بود و در این خصوص ممکن است شما را از طریق پیشنهاد تلفن، ملاقات با خانواده، مرخصی، یا استفاده از مواد مخدر یا قرصهای آرامبخش مورد آزمایش قرار دهند.
۱-۴- بازجوها را از راههای زیر روانشناسی و مدیریت کنید:
یادآوری نقض مقررات قانونی در روند بازجویی:
یادآوری باورهای دینی و اخلاقی به بازجو:
بازجو را مقصر وضع موجود ندانید، بلکه او را نیز قربانی وضع موجود معرفی کنید.
بازجو را به خاطر شغلش و وضعیت کشور سرزنش نکنید.
گاه به گاه کلام بازجو را قطع کنید. بهصورتی که تصور کند او را جدی نمیگیرید و از او نمیترسید.
از صدای بازجو، سن تقریبی او را تخمین بزنید و متناسب با سن او با او رفتار کنید.
با بازجو مؤدبانه و در عین حال راحت صحبت کنید.
۲- اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده بازجو را باور نکنید. بازجو ممکن است برای شکستن روحیه شما و در نتیجه اعتراف به ارتکاب جرم، اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده از جامعه، خانواده و همبندیانتان به شما بگوید، به هیچیک از این اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده بازجو، توجه نکرده و آنها را باور نکنید.
۲-۱- اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده در مورد همسر از جمله: خیانت همسر و داشتن رابطه نامشروع در غیاب شما، سوءاستفاده یا فروش اموال شما، تقاضای طلاق از شما، مصاحبه علیه شما، همکاری با نیروهای امنیتی علیه شما، به زندان افتادن همسر.
۲-۲- اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده در مورد والدین از جمله: مریضی و یا مرگ والدین یا به زندان افتادن والدین.
۲-۳- اخبار دروغ و ناخوشایند در مورد فرزندان از جمله: بیبندوباری فرزندان، بیماری فرزندان، مصاحبه فرزندان علیه شما، همکاری با نیروهای امنیتی علیه شما، به زندان افتادن فرزندان.
۲-۴- اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده در مورد وضعیت اقتصادی خانواده از جمله: فقر، تنگدستی و بیکاری اعضای خانواده.
۲-۵- اخبار دروغ و ناخوشایند در مورد دوستان یا همبندیان شما در پرونده اتهامی مشترک؛ از جمله اعدام همبندیان، اعتراف همبندیان علیه شما، همکاری همبندیان با نیروهای امنیتی و یا آزادی همبندیانتان حتی با ارایه عکس و فیلم و اخبار در جراید بهوسیله فتوشاپ.
۲-۶- اخبار دروغ و ناخوشایند و ناامیدکننده در مورد وضعیت جامعه از جمله: جامعه و افکار عمومی با حکومت همراه شده و شما تنها شدید. جامعه و افکار عمومی به زندانیان سیاسی توجهای نمیکنند و زندانیان سیاسی را فراموش کردهاند. خیزش مردمی خاموش شده و مردم به زندگی عادی برگشتهاند.
۳- به وعده و وعید دروغین، سیاستورزی و ترفند، فریبکاری، تهدید و تطمیع بازجوها که به اشکال ذیل مطرح میشود، اعتنا نکنید.
۳-۱- وعدهها و جمله «کمکت میکنم» بازجو را باور نکنید: بازجو وعده آزادی یا تخفیف مجازات یا دیدار با خانواده میدهد به شرط اینکه اعتراف کنید. شما باور نکنید.
۳-۲- به تهدیدات بازجو اهمیت ندهید: بازجو ممکن است شما را در صورت عدم اعتراف به اتهامات سنگین از جمله جاسوسی و اعدام و رو کردن مسایل اخلاقی و مالی یا بازداشت خانواده یا تجاوز و یا حتی تزریق آمپول هوا تهدید کند. شما به این تهدیدات توجه نکنید.
۳-۳- همدردی بازجو را باور نکنید: ممکن است بازجو بگوید که هر چند مرتکب جرم شدهاید، اما بیگناه هستید چون فریب دیگران را خوردهاید و حتی ممکن است تا حدی با شما همدردی کند که به نظام و شخص رهبر هم توهین کند تا شما در شرایط عاطفی به جرمتان اعتراف کنید، ولی شما باور نکنید.
۳-۴- مفروضات ثابتشده بازجو را نپذیرید: مانند اینکه ما میدانیم ماشین پلیس را آتش زدی، حالا بگو با کمک چه کسی و چگونه اینکار را انجام دادی؟
۴- در شرایط فشار بازجویی و شکنجه جسمی موارد ذیل بهکار بگیرید:
۴-۱- هنگامیکه در اوج فشار بازجویی هستید با رفتارهای غیرعادی مانند حواسپرتی یا بیحالی یا سوال و پیشگرفتن بحثهای بیمورد و خارج از موضوع در بازجویی وقفه ایجاد کنید تا فشار بازجویی کاهش یابد.
۴-۲- در صورت شکنجه جسمی، تمارض کنید و خودتان را به زمین زده و با دادوبیداد اظهار درد کنید تا بازجو ترسیده و شکنجه جسمی شما را متوقف کند. توجه کنید مقاومت و قلدری در برابر شکنجه جسمی موجبات شکنجه بیشتر شما را فراهم خواهد کرد.
۴-۳- در صورت شکنجه جسمی، بازجو را به رسانهای کردن شکنجه و شکایت از وی تهدید کرده و در اولین فرصت تهدید خود را عملی کنید.
۴-۴- در صورت بازجویی در شب، خودتان را خوابآلود و سردرگم نشان دهید.
بخش دوم: راهکارهای متهم برای مقابله با اقرار و اعتراف اجباری
۱- باید توجه داشته باشید اعترافات و اقرارهای انجام شده در نزد ماموران امنیتی اگر بدون هیچ فشار و اجباری انجام شوند و صحت داشته باشند، میتوانند نوعی اماره و یا «قرینه» بر علیه متهم محسوب شوند. از آنجا که بر اساس قوانین ایران، اگر قاضی بخواهد مستند رای خود را «اقرار» قرار دهد، لازم است خود این اقرار را بشنود، بنابراین، اقراری میتواند اعتبار داشته باشد که در نزد قاضی صادرکننده حکم انجام شود. چنانچه متهم اقدام به اقرار نکند، قاضی صرفا با استناد به اقرار قبلی او نمیتواند حکم محکومیت صادر کند.
٢- راهکارهای مخدوش کردن اقرار: برای مخدوش کردن اقرار میبایست از اصول حاکم بر اقرار اطلاع داشت. در این خصوص، برای اینکه اقرار در امور کیفری پذیرفته شود، باید شرایطی داشته باشد.
۲-۱- اقرار تنها وقتی معتبر است که از طرف خود متهم بیان شود. اظهارات وکیل، ولی و قیم اقرار محسوب نمیشود. بنابراین اولین اصل در اصول ضدبازجویی انکار اتهام است.
۲-۲- اقرار باید بهوضوح بیان شود. در نتیجه اقرار نمیتواند مشروط و معلق باشد و باید بدون هیچ قیدی ذکر شود تا معتبر باشد. بنابراین برای مخدوش کردن اقرار سعی کنید اقرارتان بهصورت مبهم و همراه با تردید باشد. اگر اقرار بهصورت جملات ناقص، فرضی و مثالی باشد، با بهکار بردن این راهکارها میتوانید اقرارتان را نزد قاضی بیاعتبار کنید.
۲-۳- اقرار وقتی در امور کیفری اعتبار دارد که با اراده آزاد بیان شود. اقراری که تحت اکراه، اجبار، شکنجه، اذیت و آزار روحی یا جسمی اخذ شود، فاقد اعتبار است. در نتیجه، اگر اعتراف اجباری ناشی از شکنجه داشتید، در اولین فرصت موضوع را رسانهای کرده و از بازجوها شکایت کنید. همزمان، میتوانید موضوع اعتراف اجباری را در نزد مقامات قضایی دادسرا بیان و اعترافات خود را بیاعتبار قلمداد کنید. اگر مقامات دادسرا به ادعای اعتراف اجباری توجه نکردند، در این صورت موضوع اعتراف اجباری را در دادگاه مطرح نماید.
۲-۴- اقرار در صورتی اعتبار دارد که صحت داشته باشد؛ یعنی اگر متهم با آزادی کامل و بدون هیچ اجباری اعتراف کرده باشد اما این اعتراف دروغ باشد، اعتبار قانونی نخواهد داشت. بنابراین شما میتوانید برای منحرف کردن جریان بازجویی و خارج شدن از فشار بازجویی، دست به اعترافات دروغی بزنید که بعدا بتوانید در دادسرا و دادگاه به راحتی با سند و مدرک کذب بودن آن را ثابت کنید.
۳- برای مقابله با اعتراف اجباری به نکات زیر توجه کنید:
۳-۱- مطمئن باشید اطلاعاتی که شما از اقدامات خود دارید بازجویان ندارند. به همین جهت هم بازجویان برای اطلاع از اقدامات شما دست به شکنجه شما میزنند. در نتیجه اگر برای اعتراف اجباری تحت شکنجه قرار گرفتید و برای خلاصی از شکنجه تصمیم به اقرار گرفتید، سعی کنید اطلاعات خود را بهطور قطره چکانی به بازجویان ارایه کنید.
۳-۲- اگر برای معرفی دوستانتان تحت شکنجه قرار گرفتید و برای خلاصی از شکنجه تصمیم به معرفی و اقرارعلیه آنها گرفتید، سعی کنید تا ۴۸ ساعت اول از زمان بازداشت و بازجویی، شکنجه و فشار بازجویی را تحمل کرده و هیچ اقرار یا هیچ اطلاعاتی از آنها به بازجوها ندهید تا دوستان شما با اطلاع از بازداشتتان، ظرف این ۴۸ ساعت، فرصت فرار و جابهجا کردن اسناد و مدارک خود را داشته باشند.
۳-۳- برگههایی که بازجوها بهعنوان اظهار ندامت برای عفو به شما میدهند را امضا نکنید، زیرا این خود نوعی اقرار شما و اعترافگیری از شما محسوب میشود.
۳-۴- به درخواست بازجو-خبرنگاران برای تهیه گزارشهای تلویزیونی و اعتراف اجباری در رسانه ملی توجه و اعتنا نکنید. حتی اگر این درخواست به دستور و یا تایید مقام قضایی باشد. زیرا طبق ماده ۹۱ قانون آیین دادرسی کیفری، تحقیقات مقدماتی بهصورت محرمانه صورت میگیرد. کلیه اشخاصی که در جریان تحقیقات مقدماتی حضور دارند موظف به حفظ این اسرار هستند و در صورت تخلف، به مجازات جرم افشای اسرار شغلی و حرفهای محکوم میشوند. ماده ۹۶ قانون آیین دادرسی کیفری نیز مقرر میدارد انتشار تصویر و سایر مشخصات هویتی متهم در تمام مراحل تحقیقات مقدماتی، توسط رسانهها و مراجع انتظامی و قضایی ممنوع است.
۳-۵- اگر برای اعتراف اجباری در معرض شکنجه قرار گرفتید، به بازجو تاکید کنید که از قوانین اطلاع دارید و میدانید که اقراری که تحت اکراه، اجبار، شکنجه، اذیت و آزار روحی یا جسمی اخذ شود، فاقد اعتبار است. بنابراین به بازجو تاکید کنید در صورت شکنجه برای اخذ اعتراف اجباری، موضوع را رسانهای کرده و از او نزد مقامات دادسرا و دادگاه شکایت خواهید کرد.
بخش سوم: راهکارهای متهم برای مقاومت در مقابل اعتراف اجباری در صورت انتقال به سلول انفرادی
۱- باید توجه کنید که انتقال متهمان به سلول انفرادی برای اعتراف اجباری از تکنیکهای نوین شکنجه است که در اصطلاح به آن، «شکنجه سفید» گفته میشود. انتقال متهمان به سلول انفرادی از مصادیق شکنجه است، زیرا موجب ایجاد فشار و صدمه روحی و روانی گردیده و مجازاتی مضاعف محسوب میشود.
۲- باید توجه داشته باشید بهطور کلی انتقال متهمان و زندانیان به سلول انفرادی با دو هدف مجزا انجام میشود. هدف از انتقال متهمان به سلول انفرادی برای اخذ اعتراف اجباری تحت عنوان تحقیقات مقدماتی است. در حالیکه هدف از انتقال زندانیان به سلول انفرادی، تنبیه انضباطی زندانیان است. این در حالی است که اساسا نگهداری متهمان یا زندانیان در سلول انفرادی به هر دلیل و با هر هدفی، امری غیرقانونی است.
۲-۱- هدف اول ازانتقال متهمان به سلول انفرادی اخذ اعتراف اجباری تحت عنوان تحقیقات مقدماتی است. این در حالی است که انتقال متهمان به سلول انفرادی تحت عنوان تحقیقات، مجاز نیست چون در قانون، اساسا انتقال متهمان به سلول انفرادی برای انجام تحقیقات مقدماتی پیشبینی نشده است. آنچه که در قانون در مورد تحقیقات مقدماتی از متهمان پیشبینی شده، تنها جداسازی متهمان یک پرونده با نظر قاضی برای جلوگیری از تبانی بین متهمان برای مدت زمان معینی است که این جداسازی هم لزوما نمیتواند از طریق سلول انفرادی باشد.
۲-۳- هدف دوم از انتقال زندانیان به سلول انفرادی، تنبیه انضباطی زندانیان است. این در حالی است که اولا تنها مجوز قانونی انتقال زندانیان به سلول انفرادی برای تنبیه انضباطی بند ۴ ماده ۱۶۹ آییننامه اجرایی سازمان زندانها، مصوب سال ۸۰ بود، که این مجوز در سال ۱۳۸۲ با صدور رای شماره ۴۳۵ دیوان عدالت اداری ابطال شد. دوما، در حال حاضر در ماده ۵۲۴ آیین دادرسی کیفری که درمقام بیان مجازاتهای تخلف انضباطی توسط زندانی برآمده، از زندان انفرادی بهعنوان تنبیه انضباطی زندانیان هیچ صحبت و اشارهای نکرده است.
۳- چنانچه به عنوان متهم و برای اعتراف اجباری به سلول انفرادی منتقل شدید، راهکارهای زیر را بکار بگیرید:
۳-۱- اگر به عنوان متهم و برای اعتراف اجباری به سلول انفرادی منتقل شدید، به بازجو تأکید کنید که از قوانین اطلاع دارید و می دانید که سلول انفرادی در قانون پیشبینی نشده است، از مصادیق شکنجه است و اقراری که تحت شکنجه، اذیت و آزار روحی و روانی در سلول انفرادی اخذ شود، فاقد اعتبار است. بنابراین به بازجو تأکید کنید که از او نزد مقامات دادسرا و دادگاه شکایت خواهید کرد.
۳-۲- اگر به عنوان متهم و برای اعتراف اجباری به سلول انفرادی منتقل شدید، در اولین فرصت موضوع را رسانه ای کنید.
۳-۳- در سلول انفرادی ورزش کنید تا بدن و روح شما فرسوده نشود در طول مدتی که در سلول انفرادی هستید، از یوگا برای تقویت و مقاومت ذهن و جسم خود استفاده کنید.
۳-۴- در سلول انفرادی افکار مثبت داشته باشید و به خاطرات خوش که با خانواده و دوستانتان داشتید فکر کنید و به هیچ عنوان ذهن خود را مشغول افکار منفی نکنید.
۳-۵- در مدتیکه در سلول انفرادی هستید به اخباری که بازجو از خانوادهتان، دوستان یا جامعه به شما میدهد اعتنا و اعتماد نکنید.
۳-۶- اگر در سلول انفرادی همسلولی داشتید به همسلولی خود اعتماد نکنید و در مورد نوع اتهام یا خانواده یا دوستان و اقدامات و فعالیتهایی که کردید به همسلولی خود اطلاعاتی ندهید.
۳-۷- به پزشک، دارو و آمپولهای ناشناختهای که در مدت سلول انفرادی به شما داده میشود، اعتماد نکنید و در صورت بیماری تقاضا کنید شما را به بیمارستان منتقل کنند.
۳-۸- در شب و هنگام خواب، اگر میتوانید چراغهای سلول انفرادی را بپوشانید تا خواب راحتی داشته باشید.
۳-۹- در مدتیکه در سلول انفرادی هستید تقاضای حمام و هواخوری به مقدار کافی داشته باشید.
۳-۱۰- چون در مدتیکه در سلول انفرادی هستید در تمام زمانها دسترسی به توالت و دستشویی ندارید، شبها آب کمتری بخورید که شب نیازی به دستشویی نداشته باشید، نگهداری ادرار در شب موجب ایجاد ناراحتی کلیوی در شما میشود.
۳-۱۱- در مدتیکه در سلول انفرادی هستید با صدای بلند آواز و ترانههای شاد یا حماسی بخوانید تا روحیه خودتان و سایر متهمانی که در سلولهای دیگر صدای شما را میشنوند، بالا برود.
۳-۱۲- با صدای بلند سعی کنید با سایر متهمانی که در سلولهای دیگر صدای شما را میشنوند، ارتباط بر قرار کنید.
۳-۱۳- با سربازان وظیفه که مسوول نگهداری شما در سلول انفرادی هستند بدرفتاری نکنید. آنها میتوانند در مواردی مثل دستشویی یا غذای اضافه یا دادن سیگار به شما کمک کنند.
۳-۱۴- بیمحلی کردن، رها کردن و بلاتکلیف گذاشتن متهم در سلول انفرادی از تکنیکهای بازجویان برای شکستن روحیه متهم است. بهنوعی که متهم احساس کند فراموش شده است. در چنین شرایطی روحیه خودتان را حفظ کنید و برای خلاصی از این وضعیت به اعتراف اجباری فکر نکنید و بدانید بازجویان به موقع به سراغ شما خواهند آمد.
۳-۱۵- به صداهای تهدیدآمیز بازجوها یا نالهها و صداهای شکنجه شدن زندانیان که از پشت درب سلول انفرادی میشنوید، اعتنا نکنید. تمامی این صداها فیک و برای شکستن روحیه شماست.
۳-۱۶- به نوحههای مذهبی یا صدای تلاوت قران که در سلول شما با صدای بلند پخش میشود توجه نکنید و گوشهای خود را ببندید.
۳-۱۷- حق تماس یا ملاقات با خانواده، حق دسترسی به وکیل و پزشک مورد اعتماد از حقوق قانونی شماست. این حقوق را حتی در طول مدتیکه در سلول انفرادی هستید، مطالبه کنید.
۳-۱۸- در طول مدتیکه در سلول انفرادی هستید به این فکر کنید که دربهای سلول انفرادی، برای خارج شدن و آزادی شما تعبیه شدهاند، بنابراین تا آخر عمر در سلول انفرادی نخواهید بود.
۳-۱۹- به شایعاتی مانند کشیدن ناخن یا اماله کردن شیشه نوشابه یا تخممرغ در مقعد در سلول انفرادی توجه نکنید. زیرا سلول انفرادی از نوع شکنجه سفید است. اما اگر در سلول انفرادی فاقد دوربین مدار بسته، مورد تهدید جانی قرار گرفتید با صدای بلند و دادوفریاد به تهدید جانی خود واکنش نشان دهید. بهصورتیکه سایر متهمان در سلولهای دیگر صدای شما را بشنوند و در اولین فرصت موضوع را به مقام قضایی و خانواده و وکیل خود اطلاع داده تا موضوع رسانهای شود.
۳-۲۰- هدف بازجوها از انتقال شما به سلول انفرادی شکستن و در نهایت اخذ اعتراف اجباری از شماست. بازجوها، شما را در فضایی قرار میدهند که شما تصور میکنید در یک قبر قرار دارید. جاییکه تنها و بیکس هستید و صدای شما به هیچکس نمیرسد. در این فضا، از شما هویتزدایی میکنند و کاری میکنند که به باورهایتان شک کنید. در نتیجه در چنین فضایی یا به اعتراف اجباری تن میدهید و یا به خودکشی فکر میکنید که هر دو گزینه خواسته و مطلوب بازجویان است. اما، باید توجه داشته باشید این فشار برای مدت محدودی است که اگر قادر به تحمل آن باشید بهصورتی که بازجوها از اخذ اعتراف اجباری از شما ناامید شوند، پرونده اتهامی شما در آینده سبکتر شده و امکان آزادی زودتر شما فراهم میشود. توجه داشته باشید سلامتی شما مهمترین موضوع است. پس اگر قادر به تحمل سلول انفرادی نبودید به خودکشی فکر نکنید و برای اعتراف اجباری خود را سرزنش نکنید.
بخش چهارم: روش های پاسخگویی به سؤالات بازجویی
۱- بازجوها برای اعترافگیری از متهم، از روشها و تکنیکهای متفاوتی استفاده میکنند. یکی از این تکنیکها، طرح سؤالات تلقینی یا اغفال کننده در جلسه بازجویی است. به همین جهت، لازم است متهم با شناخت حقوق خود و شناخت استانداردهای قانونی سؤالات بازجویی، در تله اعتراف گیری بازجویان گرفتار نشوند.
۲- بایدها و نبایدهای سؤالات بازجویی: متهم بازداشت شده در پاسخ به سؤالات بازجو چه نکاتی را باید رعایت کند؟
۲-۱- به سؤالاتی که در حالت فشار روحی و جسمی از شما میشود پاسخ ندهید و به بازجو تأکید کنید که پاسخ هایی که بر اثر اجبار و اکراه از شما گرفته میشود، اعتبار قانونی ندارد.
۲-۲- در زیر اوراق بازجویی بهطور نامحسوس یا بهصورت کلمات رمز به پاسخهایی که بر اثر اجبار و اکراه از شما گرفته شده است، اشاره کنید تا در جلسه دادگاه اعتبار و صحت این سوالات را زیر سوال ببرید.
۲-۳- به سوالاتی که در حالت فشار روحی و جسمی از شما میشود، در صورت اجبار بهصورت کلی، دوپهلو و مبهم پاسخ دهید.
۲-۴- از پاسخ دادن به سوالات در بازجویی در شب و یا در بازجوییهای طولانی، تن ندهید و اظهار خستگی و ناتوانی کنید.
۲-۵- به سوالاتی که در آن بازجو از کلمات نامفهوم و یا توهینآمیز استفاده کرده، پاسخ ندهید.
۲-۶- به سوالاتی که در آن بازجو از عبارات کلی یا اتهامات کلی مانند اقدام علیه امنیت ملی استفاده میکند، پاسخ ندهید.
۲-۷- به سوالات تلقینی که موجب میشود پاسخ شما جهتدار گردد، پاسخ ندهید. سوالات تلقینی مانند اینکه بازجو از شما سووال میکند، «آیا با اقداماتی که میکنید میتوانید نظام را ساقط کنید؟» یا «اگر اعتراض شما بهصورت مدنی بود، بهتر نبود؟!»
۲-۸- بازجو نمیتواند از شما سوالاتی که موجب اغفال و فریب شما شود را بپرسد. در چنین صورتی به سوالاتی که فکر میکنید برای اغفال و فریب شما طرح شده، پاسخ ندهید. مانند اینکه بازجو از شما سوال میکند: «با توجه به اسناد و مدارک از جمله شنود تلفنی واعتراف همدستان، شما متهم هستید به برنامهریزی برای تجمعات غیرقانونی. در این مورد توضیح دهید؟»
۲-۹- طبق قانون سوالات خصوصی و خارج از موضوع اتهام، ممنوع است. بنابراین شما موظف نیستید به سوالات بازجو در مورد شغل و درآمد خود، روابط خانوادگی، عاطفی و جنسی خود پاسخ بدهید. در این مورد، به تهدید بازجوها برای انتشار فیلمها یا عکسهای خصوصیتان توجه نکنید. آنها نمیتوانند فیلمها یا عکسهای خصوصیتان را منتشر کنند.
۲-۱۰- به سوالات مربوط به اتهامی که به شما تفهیم نشده، پاسخ ندهید. بهطور مثال اگر اتهام اجتماع و تبانی به شما تفهیم نشده، شما موظف به پاسخ به سوالاتی در مورد این اتهام نیستید.
۲-۱۱- طبق قانون، تفتیش عقاید ممنوع است. بنابراین به سوالاتی مانند اینکه «نظر شما در مورد رهبری چیست»، پاسخ ندهید. سوال در مورد اعتقادات مذهبی خود یا دیگران نیز تفتیش عقیده محسوب میشود که موظف به پاسخ دادن به این سوالات نیستید.
۲-۱۲- تکنویسی علیه دیگران نکنید به عبارتی دیگر به سوالات در مورد اقدامات دوستان یا همقطاران یا همکارانتان پاسخ ندهید. طرح این سوالات غیرقانونی است و شما موظف به پاسخگویی در این موارد نیستید.
۲-۱۳- به سوالات در مورد رمز یا پسورد لپتاپ، تلفن همراه، ایمیل و پلتفرمهای مجازی خود پاسخ ندهید. مگر اینکه مطمئن باشید قبل از بازداشت مکالمات خصوصی و محتوای خود را پاکسازی کرده یا هارد را خالی کرده باشید. اما برای اطمینان خاطر و امنیت بیشتر لازم و ضروری است سیستم تلفن همراه خود را به گونهای تنظیم کنید که با چهره یا اثر انگشت شما رمزگشایی و باز نشود در این صورت رمز یا پسورد تلفن همراه شما تنها در ذهن شما خواهد بود که بازجوها به هیچ عنوان دسترسی به آن نخواهند داشت. حتی اگر تلفن همراه شما را در اختیار داشته باشند.
۲-۱۴- اول و آخر پاسخهایتان در برگه بازجویی را با ضربدر ببندید و توجه داشته باشید که وسط سطور ننویسید، نوشتن بین سطور، قلمخوردگی و تراشیدن کلمات، در اوراق بازجویی ممنوع است.
اگر کلمه یا کلماتی از قلم افتاده و بهاجبار در حاشیه نوشتهاید و یا در مورد قلمخوردگی، میبایست در متن بازجویی و یا ذیل برگه بازجویی، علت این موارد را توضیح داده و امضا کنید. این موارد را بازجو هم باید امضا و تایید کند. توجه داشته باشید چنانچه مراتب مذکور رعایت نشود، مراتب اصلاحی اعتبار نخواهند داشت.
۲-۱۵- از توضیح اضافه و خارج از سوال در برگه بازجویی خودداری کنید. اگر کلمه یا کلماتی را در برگه بازجویی اضافه نوشتهاید، آن را مخدوش نکنید بلکه باید روی این کلمات اضافه به نوعی خط بکشید که قابل تشخیص باشد که چه کلمه یا کلماتی نوشته شده بوده و امضا کنید این موارد را نیز بازجو هم باید امضا و تایید کند. توجه داشته باشید چنانچه مراتب مذکور رعایت نشود، مراتب اصلاحی اعتبار نخواهند داشت.
۲-۱۶- پاسخهایتان در برگه بازجویی را خودتان بنویسید و فریب عبارت «النجات فیالصدق» که در بالای سربرگ صورتجلسه بازجویی نوشته شده و به معنی اینکه خلاصی در راستگویی است، را نخورید زیرا اقرار شما نهتنها باعث آزادی شما نمیشود، بلکه زمینه مجازات شما را فراهم خواهد کرد.
۲-۱۷- به سوالات شفاهی بازجو، پاسخ کتبی ندهید زیرا ممکن است بازجو پس از پایان بازجویی با دستبردن در برگه بازجویی با توجه به پاسخ شما، سوال خود را تغییر داده و علیه شما استفاده کند.
۲-۱۸- اوراق پاره شده توسط بازجو را از او پس بگیرید و در صورت عدم تحویل این موضوع را در اوراق جدید بازجویی بنویسد.
۲-۱۹- طبق قانون، شما این حق را دارید که از بازجو بخواهید، اوراق بازجویی را شمارهگذاری کند. «طبق قانون، تاریخ، زمان و طول مدت بازجویی باید در اوراق صورتمجلس قید شود و به امضا یا اثر انگشت متهم برسد.»
۲-۲۰- شما میتوانید در برابر سوالات بازجو یا ماموران امنیتی سکوت کنید و به سوالات آنها پاسخ ندهید. در واقع، سکوت یکی از حقوق دفاعی متهم محسوب میشود. بهویژه زمانی که سوالها ارتباطی به جرم نداشته باشند و یا در مورد مسایل شخصی باشند. در ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی کیفری آمده است: «متهم میتواند سکوت اختیار کند. در این صورت، مراتب امتناع وی از دادن پاسخ یا امضای اظهارات، در صورتمجلس قید میشود.»
بخش پنجم: حق دسترسی به وکیل در مرحله تحتنظر، بازداشت و تحقیقات مقدماتی
اولین موضوعی که بعد از بازداشت متهم، توسط ضابطان قضایی، مطرح است رعایت حقوق متهم است. طبق قانون حق دسترسی به وکیل از حقوق اولیه متهم است اما در جرایم امنیتی و سیاسی، بازجو و حتی بازپرس سعی در نادیده گرفتن این حق متهم دارند. چراکه دسترسی متهم به وکیل در مرحله تحتنظر، بازداشت و تحقیقات مقدماتی موجب شکسته شدن فضای سنگین بازجویی، اعتماد به نفس متهم، جلوگیری از اعتراف اجباری و رعایت حقوق متهم میشود.
به همین سبب، اطلاع متهم از حق و حقوق قانونی خود در دسترسی به وکیل که توسط قانونگذار برای وی در نظر گرفته شده است، بهعنوان بخشی از تکنیکهای ضدبازجویی، از مهمترین مسایلی است که فرد پس از بازداشت میبایست نسبت به آن آگاهی کامل داشته باشد. نکات ذیل در خصوص حق دسترسی به وکیل در مرحله تحتنظر، بازداشت و تحقیقات مقدماتی، بهعنوان بخشی از تکنیکهای ضدبازجویی مورد یادآوری و تاکید قرار میگیرد.
۱- توجه داشته باشید در هر مرحله از تحتنظر، بازداشت و تحقیقات مقدماتی حق دسترسی به وکیل از حقوق قانونی شما محسوب میشود.
۲- توجه داشته باشید که حق دسترسی به وکیل باید پیش از شروع تحقیق طی یک صورتجلسه توسط ضابطین قضایی و یا بازپرس به متهم ابلاغ و تفهیم شود. طبق ماده ۵ قانون آیین دادرسی کیفری: «متهم باید در اسرع وقت، از موضوع و ادله اتهام انتسابی آگاه و از حق دسترسی به وکیل و سایر حقوق دفاعی مذکور در این قانون بهرهمند شود.» ماده ۵۲ این قانون نیز میگوید: «هرگام متهم تحت نظر قرار گرفت، ضابطان دادگستری مکلفند حقوق مندرج در این قانون در مورد شخص تحت نظر را به متهم تفهیم و بهصورت مکتوب در اختیار وی قرار دهند و رسید دریافت و ضمیمه پرونده کنند.»
۳- توجه داشته باشید در غیر از مواردی که متهم در زندان باشد، تایید امضا یا مهر یا اثر انگشت وی توسط وکیل کفایت میکند و نیازی به تایید مقام قضایی و یا سایر مقامات اداری و انتظامی نیست.
قبول وکالت به هر لفظ یا فعلی است که دلالت بر رضای وکیل و موکل بر قبول وکالت بنماید و باعث انعقاد وکالت گردد.
۴- توجه داشته باشید طبق قانون حق حضور وکیل در مرحله تحت نظر، توسط پلیس بهرسمیت شناخته شده است. بنابراین هنگامیکه متهم در مرجع انتظامی تحت نظر است، اخذ وکالت از وی فاقد منع قانونی است.
۵- توجه داشته باشید متهم در مورد اتهامات غیرسیاسی و امنیتی مانند اخلال در نظم عمومی در مرحله تحقیقات مقدماتی چنانچه تحتنظر یا در بازداشت هم باشد، میتواند از وکیل تعیینی خود استفاده کند. ماده ۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری میگوید: «با شروع تحت نظر قرار گرفتن، متهم میتواند تقاضای حضور وکیل نماید. وکیل باید با رعایت و توجه به محرمانه بودن تحقیقات و مذاکرات، با شخص تحت نظر ملاقات نماید و وکیل میتواند در پایان ملاقات با متهم که نباید بیش از یکساعت باشد ملاحظات کتبی خود را برای درج در پرونده ارایه دهد.»
۶- توجه داشته باشید بر طبق مواد ۴۸ و ۱۹۰ آیین دادرسی کیفری، متهم در مورد اتهامات سیاسی و امنیتی چنانچه تحت نظر یا در بازداشت نباشد میتواند در مرحله تحقیقات مقدماتی، یک نفر وکیل دادگستری تعیینی همراه خود داشته باشد. چنانچه، متهم احضار شود، این حق در برگه احضاریه قید و به او ابلاغ میشود.
۷- توجه داشته باشید متهم در مورد اتهامات سیاسی و امنیتی، چنانچه تحت نظر یا در بازداشت باشد در مرحله تحقیقات مقدماتی تنها میتواند وکیل خود را از بین وکلای مورد تایید رییس قوه قضاییه باشد، انتخاب نماید. تبصره ماده ۴۸ آیین دادرسی کیفری، «در جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی و همچنین جرایم سازمانیافته که مجازات آنها مشمول ماده ۳۰۲ این قانون است، در مرحله تحقیقات مقدماتی، طرفین دعوی، وکیل یا وکلای خود را از بین وکلای رسمی دادگستری که مورد تایید رییس قوه قضاییه باشد، انتخاب مینمایند. اسامی وکلای مزبور توسط رییس قوه قضاییه اعلام میگردد.»
۸- توجه داشته باشید هر چند متهم در مورد اتهامات سیاسی و امنیتی چنانچه تحت نظر یا در بازداشت باشد در مرحله تحقیقات مقدماتی تنها میتواند وکیل خود را از بین وکلای مورد تایید رییس قوه قضاییه باشد، انتخاب نماید با این حال متهم میتواند در این مرحله از این حق خود استفاده نکند. مگر در مورد جرایمی که مجازات، مجازات سالب حیات و حبس ابد باشد.
۹- توجه داشته باشید در مواردی که طبق تبصره ماده ۴۸ آیین دادرسی کیفری در جرایم سیاسی و امنیتی در مرحله تحقیقات مقدماتی، وکیل اجباری مورد تایید قوه قضاییه به شما تحمیل شده، به نکات ذیل توجه کنید:
۹-۱- دفاع از خود را به وکیل اجباری نسپارید.
۹-۲- در برابر اتهامات در مرحله بازجویی از حق سکوت خود، مقرر در ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی کیفری استفاده کنید.
۹-۳- بدون اینکه وارد ماهیت اتهام بشوید، صرفا اتهام را انکار کنید.
۹-۴- توجه داشته باشید وکیل اجباری نمیتواند از طرف شما اقرار یا اتهامات را بپذیرد. در چنین صورتی، درهر مرحله از تحت نظر یا بازداشت یا تحقیقات مقدماتی و بازجویی وکیل را عزل و ضمن شکایت از وکیل، کلیه اقاریر منتسب به خود را رد و تکذیب کنید.
۹-۵- با ایراد شکلی اعلام کنید که وکیل اجباری خلاف قانون اساسی است.
۹-۶- در مرحله دادگاه میتوانید از وکیل تعیینی خودتان استفاده کنید و چنانچه نکات فوق را رعایت کنید، وکیلتان در مرحله دادگاه برای دفاع از شما از آزادی عمل بیشتری برخوردار خواهد بود.
۱۰- توجه داشته باشید بازجو یا کارشناس امنیتی پرونده به هیچ عنوان حق دخالت در موضوع قبول وکالت وکیل را ندارند و اگر در این مورد دخالت کند، مرتکب جرم شده است. ماده ۷ قانون آیین دادرسی کیفری: «در تمام مراحل دادرسی کیفری، رعایت حقوق شهروندی مقرر در قانون، احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی، مصوب ۱۵اردیبهشت۱۳۸۳ از سوی تمام مقامات قضایی، ضابطان دادگستری و سایر اشخاصی که در فرایند دادرسی مداخله دارند، الزامی است. متخلفان، علاوه بر جبران خسارت وارده، به مجازات مقرر در ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازاتهای بازدارنده مصوب ۲خرداد۱۳۷۵) محکوم میشوند، مگر آنکه در سایر قوانین، مجازاتهای شدیدتری مقرر شده باشد.»
۱۱- توجه داشته باشید در صورتی که مقام قضایی حاضر به پذیرش وکیل نباشد، میتوانید سکوت اختیار نمایید. در این صورت در پاسخ به اولین پرسش به صورت مکتوب قید نمایید: «با توجه به عدم پذیرش وکیل، تقاضای همراهی وکیل در جلسه داشته و تا حضور ایشان از حق سکوت مقرر در ماده ۱۹۷ قانون آیین دادرسی کیفری استفاده مینمایم.»
۱۲- توجه داشته باشید طبق تبصره ماده ۱۹۰ قانون آیین دادرسی کیفری، سلب حق همراه داشتن وکیل و عدم تفهیم این حق به متهم، به ترتیب موجب مجازات انتظامی درجه هشت و سه است. بنابراین، اگر مقام قضایی در مرحله تحقیقات مقدماتی شما را از داشتن وکیل محروم کند، شما یا وکیلتان میتوانید از مقام قضایی متخلف به دادسرای انتظامی قضات شکایت کنید.
۱۳- توجه داشته باشید مقام قضایی نمیتواند متهم یا وکیل وی را از حق مطالعه پرونده و یا حق دسترسی به اوراق، اسناد یا مدارک پرونده محروم کند. مگر با صدور قرار قانونی «عدم دسترسی به پرونده». لزوم صدور قرار «عدم دسترسی به پرونده» حتما باید با ذکر دلیل باشد. ماده ۱۹۱ قانون آیین دادرسی کیفری میگوید: «چنانچه بازپرس، مطالعه یا دسترسی به تمام یا برخی از اوراق، اسناد یا مدارک پرونده را با ضرورت کشف حقیقت منافی بداند، یا موضوع از جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی کشور باشد با ذکر دلیل، قرار عدم دسترسی به آنها را صادر میکند.»
۱۴- چنانچه مقام قضایی با صدور قرار «عدم دسترسی به پرونده»، متهم یا وکیل وی را از حق مطالعه پرونده و یا حق دسترسی به اوراق، اسناد یا مدارک پرونده محروم کند، این قرار، حضوری به متهم یا وکیل او ابلاغ میشود و ظرف سهروز قابل اعتراض در دادگاه صالح است. دادگاه مکلف است در وقت فوقالعاده به اعتراض رسیدگی و تصمیمگیری کند.
۱۵- توجه داشته باشید اگر در جایگاه وکیل دادگستری در معرض اتهام قرار گرفتهاید فراموش نکنید که نباید مسوولیت دفاع را شخصا برعهده گرفت. صرفنظر از هر میزان تسلط به قوانین و مقررات، در مظان اتهام بودن باعث میشود شخص تمرکز کافی برای دفاع از خود را نداشته و از این حیث آسیب ببیند. لذا شایسته است در اینگونه موارد امر دفاع را به یکی از همکاران خود واگذار نمایید.
بخش ششم: استانداردهای قانونی بازجویی
مقدمه:
قانون، استاندارد یا چارچوبی برای بازجویی از متهمانی که بازداشت شدهاند، پیشبینی کرده است. بنابراین بازجوها نمیتوانند هر رفتاری را تحت عنوان بازجویی با متهمان بکنند. در قانون «احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی» و قانون «آیین دادرسی کیفری»، استانداردهایی برای بازجویی تعریف شده است که ماموران نمیتوانند برخلاف این استانداردها متهمان را مورد بازجویی قرار دهند. مهمترین استانداردهای قانونی بازجویی که بازجویان مکلف به رعایت آن هستند، عبارتند از:
۱- طبق قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی، بازجویی باید با رعایت موازین اخلاقی و حفظ کرامت انسانی باشد.
۲- بازجو حق نگهداری متهم در سلولهای انفرادی را ندارد.
۳- بازجو حق بازجویی از متهم بهصورت بستن چشمان او و نشستن در پشت سر متهم را ندارد.
۴- بازجو حق انتقال متهم به مکانهای نامعلوم را ندارد.
۵- بازجو حق خشونت کلامی، مانند تحقیر و توهین و فحاشی به متهم را ندارد.
۶- بازجو حق خشونت فیزیکی مانند ضربوجرح، شکنجه و هر گونه اذیت و آزار جسمی متهم را ندارد.
۷- بازجو حق اذیت و آزار روحی متهم از طریق اعدام مصنوعی را ندارد.
۸- بازجو حق ورود به مباحث غیرمرتبط با جرم را ندارد.
۹- بازجو حق مداخله، کنجکاوی و سووال در امور خصوصی و زندگی شخصی متهم را ندارد.
۱۰- بازجو حق اغفال، فریب و تلقین به متهم را ندارد.
۱۱- بازجو حق ممانعت از دسترسی متهم به امکانات بهداشتی و پزشکی را ندارد.
۱۲- بازجو حق ممانعت از دسترسی متهم به وکیل را ندارد.
۱۳- بازجو حق اجبار یا اکراه متهم در جلسه بازجویی را ندارد.
۱۴- بازجو حق استفاده از کلمات موهن، طرح سوالات تلقینی یا اغفالکننده و سوالات خارج از موضوع اتهام، در بازجویی را ندارد.
۱۵- بازجو حق بازجویی در شب را ندارد.
۱۶- بازجو باید اجازه بدهد متهم بهوسیله تلفن یا هر وسیله ممکن، افراد خانواده یا آشنایانش را از تحت نظر بودن خود آگاه کند.
۱۷- بازجو باید اجازه بدهد متهم با خانواده خود بهوسیله ملاقات و مکاتبه، ارتباط داشته باشد. چنانچه ملاقات یا مکاتبه متهمی مخالف حسن جریان محاکمه باشد، قاضی مربوطه میبایست کتبا ملاقات با زندانی یا مکاتبه وی را ممنوع اعلام کند.
۱۸- بازجو باید به متهم اعلام کند جلسات بازجویی از نظر قانونی همان جلسات بازپرسی یا تحقیقات مقدماتی هستند که باید توسط بازپرس انجام شوند.
۱۹- بازجو نمیتواند قبل از اینکه متهم را از اتهامات و دلیل بازداشت خود مطلع کند، او را تحت بازجویی قرار دهد.
۲۰- بازجو باید حقوق دفاعی متهم را به وی اعلام و از متهم رسید اخذ کند.
۲۱- بازجو نمیتواند متهم را بهصورت مخفیانه و بدون اینکه در جایی ثبت شود، بازداشت و بازجویی کند. به محض آنکه متهم تحت نظر قرار گرفت، حداکثر ظرف یک ساعت مشخصات سجلی، شغل، نشانی و علت تحت نظر قرار گرفتن وی، به هر طریق ممکن به دادسرای محل اعلام میشود.
۲۲- بازجو نمیتواند متهم را برای بازجویی به خانههای امن وزارت اطلاعات یا اطلاعات سپاه منتقل کند.
۲۳- بازجو نمیتواند مانع اعتراض متهم به قرار بازداشت موقت شود. متهم حق دارد در هر ماه، یکبار به قرار بازداشت موقت خود اعتراض کند.
۲۴- بازجو نمیتواند متهم را بیش از مدت قرار بازداشت موقت در بازداشتگاه امنیتی نگه دارد. حداکثر مدت بازداشت موقت باید تا حداقل مجازات قانونی جرم اتهامی بازداشتشونده باشد. در جرایمی که مجازات سالب حیات دارند، بازداشت موقت نباید بیش از دو سال و در سایر جرایم با مجازات حبس نباید بیش از یکسال تجاوز کند.
۲۵- بازجو باید تاریخ، زمان و طول مدت بازجویی را در اوراق صورتمجلس قید کرده و به امضا یا اثر انگشت متهم برساند.
۲۶- متهم میتواند از رفتارهای غیرقانونی بازجو مانند شکنجه در دادسرای عمومی محل وقوع جرم شکایت کیفری کند.
منبع: ایران وایر