میان ایالات متحده آمریکا و ایران، لغو تحریمها در کانون گفتوگویی ناممکن
ژرژ مالبرونو
تحلیل — به گفته چندین منبع مورد پرسش روزنامه Le Figaro، گفته میشود Ali Khamenei هدف یک حمله درونساختاری در نظام بوده است؛ حملهای که توسط رئیسجمهور پیشین، Hassan Rohani، هدایت شده تا او را کنار بزند؛ آن هم درست پیش از آغاز سرکوب در شب ۸ به ۹ ژانویه، زمانی که اعتراضات به اوج خود رسیده بود.
در حالی که Donald Trump «در حال بررسی حملات» علیه ایران است، حاکمیت ـ که همچنان زیر فشار خیابان قرار دارد ـ اعلام میکند آماده «توافقی سریع» است که «برای هر دو طرف جذاب است»؛ با این حال، شانس دستیابی به آن اندک به نظر میرسد.
بنبست همچنان بر سر خواستههای ایران برای کنار گذاشتن برنامه هستهایاش متمرکز است؛ آن هم یک هفته پس از دومین دور مذاکرات در ژنو میان فرستاده آمریکایی Steve Witkoff و وزیر امور خارجه ایران، Abbas Araghtchi.
در حالی که ایران داشتن قصد دستیابی به سلاح هستهای را انکار میکند و خواستار به رسمیت شناختن حق خود برای غنیسازی اورانیوم است، واشنگتن غنیسازی در ایران را مسیری بالقوه به سوی سلاح هستهای میداند و مدتها خواهان «غنیسازی صفر» بوده است. این موضوع یکی از نقاط اصلی اختلاف در مذاکرات است.
واشنگتن میخواهد ایران از ذخایر اورانیوم با غنای بالا دست بکشد؛ ذخایری که آژانس هستهای سازمان ملل میزان آن را بیش از ۴۴۰ کیلوگرم با خلوص شکافتپذیر تا ۶۰ درصد برآورد میکند ـ سطحی که فاصله چندانی با ۹۰ درصدِ مورد نظر برای مصارف نظامی ندارد. اما به نوشته وبسایت خبری Axios به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی ناشناس، دولت ترامپ در حال بررسی امکان اجازه دادن به «غنیسازی نمادین و محدود» است؛ غنیسازیای که به ایران امکان توسعه بمب را ندهد.
چه میزان کاهش تحریمها؟
تحت فشار شدید نظامی آمریکا، جمهوری اسلامی آمادگی خود را برای مصالحه نشان داده است. این آخر هفته، یک مقام ایرانی به خبرگزاری Reuters گفت تهران میتواند به طور جدی ترکیبی از اقدامات زیر را بررسی کند: صادرات بخشی از ذخایر اورانیوم با غنای بالا، رقیقسازی اورانیوم با بالاترین سطح غنا، و ایجاد یک کنسرسیوم منطقهای غنیسازی؛ در ازای به رسمیت شناختن حق ایران برای «غنیسازی هستهای صلحآمیز».
این مقام که نخواست نامش فاش شود افزود: «مذاکرات ادامه دارد و امکان دستیابی به یک توافق موقت وجود دارد.»
اما فراتر از اختلاف بر سر غنیسازی، ایران و ایالات متحده درباره نحوه کاهش تحریمها نیز دیدگاههای متفاوتی دارند. این مقام به رویترز گفت: «آخرین دور مذاکرات نشان داد که دیدگاههای آمریکا درباره دامنه و سازوکار کاهش تحریمها با خواستههای ایران متفاوت است. دو طرف باید به یک جدول زمانی منطقی برای رفع تحریمها دست یابند.»
تهران در پی آن است که هرچه سریعتر بخشی از تحریمهایی را که اقتصادش را خفه کردهاند لغو کند؛ تحریمهایی که به ابرتورم مزمن و کاهش شدید ارزش پول ملی انجامیده و همین مسئله جرقه اعتراضات دسامبر را زده است. اما به نظر میرسد واشنگتن در کوتاهمدت با این امر مخالفت میکند.
ایران برای جلب نظر دونالد ترامپ، بازارهایی را که میتواند به روی شرکتهای آمریکایی گشوده شود به عنوان مشوق مطرح میکند. یک مقام مسئول گفت: «در چارچوب بسته اقتصادی در حال مذاکره، به ایالات متحده فرصتهای سرمایهگذاری مهم و منافع اقتصادی ملموسی در صنعت نفت پیشنهاد شده است.»
با این حال، ایران حاضر نیست تا آنجا پیش برود که کنترل منابع عظیم نفتی و معدنی خود را واگذار کند. اما این مقام افزود: «شرکتهای آمریکایی همچنان میتوانند به عنوان پیمانکار فرعی در میادین نفت و گاز ایران مشارکت داشته باشند.».
«این نقشه راه (برای رفع تحریمها ـ توضیح نویسنده) باید معقول و بر پایه منافع متقابل باشد»، عباس عراقچی روز جمعه گفت؛ یک روز پس از اولتیماتوم «ده تا پانزده روزه» دونالد ترامپ برای نهایی کردن یک توافق.
در حالی که آرایش نظامی آمریکا پیرامون ایران در حال آمادهسازی است، این فشار مضاعف باعث شد وزیر امور خارجه ایران روز جمعه اعلام کند امیدوار است طی روزهای آینده پیشنویس یک پیشنهاد متقابل را آماده داشته باشد. او روز یکشنبه نیز گفت امیدوار است مذاکرات پنجشنبه یا جمعه آینده در ژنو از سر گرفته شود. آیا دونالد ترامپ منتظر خواهد ماند، در حالی که آخر این هفته تظاهرات تازهای شعلهور شده است؟
تلاش برای کنار گذاشتن علی خامنهای
روز شنبه، دانشجویان در تهران شعارهایی علیه حاکمیت سر دادند؛ جایی که در چندین دانشگاه تجمعهایی برگزار شد، در چهلمین روز سرکوب خونینی که بر معترضان فرود آمد و دهها هزار کشته بر جای گذاشت.
برای نخستین بار از آغاز موج اعتراضات، شعارهایی در حمایت از مرگ رهبر جمهوری اسلامی، آیتالله علی خامنهای، بار دیگر در چندین شهر طنینانداز شد. با این حال، نفر اول ایران همچنان موضعی سختگیرانه از خود نشان میدهد و حتی تهدید کرده یک ناو هواپیمابر آمریکایی را غرق خواهد کرد. به گفته چند منبع مورد پرسش روزنامه فیگارو، علی خامنهای درست پیش از آغاز سرکوب در شب ۸ به ۹ ژانویه ـ زمانی که اعتراضات به اوج رسیده بود ـ هدف یک حمله درونسیستمی قرار گرفته است؛ حملهای که توسط رئیسجمهور پیشین، حسن روحانی، برای کنار گذاشتن او هدایت میشد.
«حسن روحانی اعضای دولت سابق خود، از جمله وزیر امور خارجهاش محمدجواد ظریف، شماری از روحانیون قم و چهرههایی از سپاه پاسداران را گرد هم آورد تا مدیریت بحران را از رهبر بگیرند»، منبعی که با برخی از این افراد در تماس است میگوید. به گفته او، «این تلاش شکست خورد، چون علی لاریجانی که نمایندهای در این نشست داشت، در نهایت از آن حمایت نکرد». علی لاریجانی رئیس شورای عالی امنیت ملی است؛ نهادی که در کنار رهبر، جهتگیریهای راهبردی را تعیین میکند.
برای محافظت از او، رئیسجمهور مسعود پزشکیان عمداً از این عملیات کنار گذاشته شد. این ماجرا به حبس خانگی چندروزه روحانی و ظریف انجامید و همچنین به بازداشت و سپس آزادی نزدیکان اصلاحطلب آنان. سپس «تندروهای اطراف رهبر، نیروی قدس سپاه پاسداران و بسیجیها سرکوب معترضان را به دست گرفتند»، منبع ما اضافه میکند.
آیا این انتقال قدرت برای قدردانی از وفاداری او بوده است؟ نیویورک تایمز آخر هفته فاش کرد که علی خامنهای بخشی از اختیارات نظامی و دیپلماتیک را به علی لاریجانی واگذار کرده و همزمان رئیسجمهور پزشکیان را به حاشیه رانده است؛ ضمن آنکه چندین سناریوی دقیق جانشینی را در صورت مرگ مقامهای ارشد ـ از جمله خودش ـ آماده کرده است. در برابر صدای طبل جنگ، مانورهای بزرگ در رأس قدرت آغاز شده است.