از دست رفتن ۴۵۰ هزار شغل در یک فصل؛ بیک
اری به بالاترین سطح چهار سال اخیر رسید – نااطمینانی ناشی از جنگ، تعطیلی بنگاهها و افت تولید، بازار کار ایران را وارد یکی از دشوارترین دورههای سالهای اخیر کرد
بازار کار ایران در بهار ۱۴۰۵ یکی از سختترین فصلهای خود در سالهای اخیر را پشت سر گذاشت. تازهترین آمارهای مرکز آمار ایران نشان میدهد طی تنها سه ماه، حدود ۴۵۰ هزار فرصت شغلی از بین رفته، نرخ بیکاری با افزایش ۱.۸ واحد درصدی به ۹.۱ درصد رسیده و نرخ مشارکت اقتصادی نیز کاهش یافته است؛ نشانههایی که از رکود عمیقتر بازار کار و افزایش ناامیدی جویندگان شغل حکایت دارد. هرچند بازار کار ایران پیش از این نیز با مشکلاتی همچون افت کیفیت اشتغال، گسترش مشاغل غیررسمی و کاهش قدرت خرید دستوپنجه نرم میکرد، اما جنگ، نااطمینانی اقتصادی و اختلال در فعالیت بنگاهها، روند تضعیف اشتغال را شتاب بخشید.
بهار سخت بازار کار
بر اساس دادههای مرکز آمار، تعداد شاغلان کشور در بهار ۱۴۰۵ نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۵۰ هزار نفر کاهش یافته است. همزمان نرخ بیکاری از ۷.۳ درصد در بهار ۱۴۰۴ به ۹.۱ درصد رسیده؛ رقمی که بالاترین نرخ بیکاری از تابستان ۱۴۰۱ به شمار میرود.
از سوی دیگر، نرخ مشارکت اقتصادی نیز از ۴۱.۲ درصد به ۴۰.۷ درصد کاهش یافته است؛ موضوعی که تنها بیانگر کاهش اشتغال نیست، بلکه نشان میدهد بخشی از جویندگان کار نیز از یافتن شغل ناامید شده و از بازار کار خارج شدهاند.
جنگ چگونه بازار کار را تحت تأثیر قرار داد؟
کارشناسان معتقدند افت اشتغال در بهار امسال تنها نتیجه رکود اقتصادی نبود. مجموعهای از عوامل ناشی از جنگ، از جمله:
- نااطمینانی گسترده در فضای اقتصادی؛
- تعطیلی یا کاهش ظرفیت تولید کارخانهها؛
- آسیب به برخی زیرساختهای صنعتی؛
- محدودیتهای اینترنتی و اختلال در فعالیت کسبوکارهای دیجیتال؛
- تعدیل گسترده نیروی انسانی در بنگاههای تولیدی و خدماتی؛
موجب شد بازار کار با شوکی تازه روبهرو شود.
بیشترین آسیب نیز متوجه صنایعی شد که وابستگی بیشتری به زنجیره تأمین، صادرات یا فعالیتهای آنلاین داشتند.
رکورد چهار ساله بیکاری
افزایش نرخ بیکاری به ۹.۱ درصد، تنها یک عدد نیست؛ بلکه بیانگر ورود هزاران نفر دیگر به جمعیت بیکاران است.
اقتصاددانان معتقدند اگرچه نرخ بیکاری در سالهای گذشته ظاهراً کاهش یافته بود، اما بخش مهمی از این کاهش ناشی از خروج افراد از بازار کار و نه ایجاد فرصتهای شغلی جدید بوده است.
به همین دلیل، کاهش نرخ مشارکت اقتصادی همزمان با افزایش نرخ بیکاری، یکی از نگرانکنندهترین نشانههای وضعیت فعلی بازار کار محسوب میشود.
سقوط اشتغال صنعتی
بیشترین ضربه اشتغال در بهار امسال به بخش صنعت وارد شد.
بر اساس آمارها:
- حدود ۶۳۰ هزار شغل صنعتی از بین رفته است؛
- در مقابل، بخش کشاورزی تنها ۶۹ هزار شغل ایجاد کرده؛
- و بخش خدمات نیز حدود ۱۱۱ هزار شغل به اشتغال خود افزوده است.
این ارقام نشان میدهد رشد محدود اشتغال در خدمات و کشاورزی نتوانسته افت شدید اشتغال صنعتی را جبران کند.
لشکر ۴۲ میلیونی خارج از بازار کار
یکی دیگر از نشانههای نگرانکننده، افزایش جمعیت غیرفعال اقتصادی است.
طبق آمار مرکز آمار:
- جمعیت افراد غیرشاغل در سن کار از حدود ۴۰.۶ میلیون نفر در بهار ۱۴۰۴ به نزدیک ۴۲ میلیون نفر در بهار ۱۴۰۵ رسیده است؛
- یعنی طی تنها یک سال، بیش از یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر به جمعیت خارج از بازار کار اضافه شدهاند.
اقتصاددانان این روند را نشانه کاهش امید به یافتن شغل و افزایش دلسردی نیروی کار میدانند.
بازار کاری که زنان را کنار گذاشته است
یکی از نقاط ضعف ساختاری بازار کار ایران، مشارکت بسیار پایین زنان است.
در بهار امسال:
- نرخ مشارکت اقتصادی زنان تنها ۱۳.۷ درصد بوده است؛
- در حالی که این نرخ برای مردان نزدیک به ۶۸ درصد برآورد شده است.
کارشناسان عواملی مانند محدود بودن فرصتهای شغلی رسمی، تبعیض در استخدام، شکاف دستمزد، کمبود خدمات مراقبت از کودک و دشواری ایجاد تعادل میان مسئولیتهای خانوادگی و شغلی را از مهمترین دلایل این شکاف میدانند.
در دورههای رکود نیز زنان معمولاً نخستین گروهی هستند که شغل خود را از دست میدهند یا به سمت مشاغل غیررسمی و کمدرآمد سوق داده میشوند.
بحران پنهان؛ کیفیت اشتغال
اقتصاددانان تأکید میکنند مشکل اصلی بازار کار ایران تنها نرخ بیکاری نیست، بلکه کاهش کیفیت اشتغال است.
در سالهای اخیر:
- سهم مشاغل غیررسمی افزایش یافته است؛
- اشتغال ناقص و پارهوقت گسترش پیدا کرده؛
- امنیت شغلی کاهش یافته؛
- و بسیاری از مشاغل از پوشش بیمه و حمایتهای قانونی محروم ماندهاند.
به گفته معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، ۵۷ درصد شاغلان کشور در بازار کار غیررسمی فعالیت میکنند.
اقتصاد پلتفرمی؛ اشتغال یا معیشت ناپایدار؟
رشد اقتصاد دیجیتال اگرچه فرصتهای تازهای برای اشتغال ایجاد کرده، اما بسیاری از این مشاغل از ثبات لازم برخوردار نیستند.
بر اساس آمارها:
- میلیونها نفر در تاکسیهای اینترنتی فعالیت میکنند؛
- بخش بزرگی از رانندگان درآمد ثابت ندارند؛
- بیش از دو سوم آنان فاقد بیمه درمانی هستند؛
- و هزینههای سوخت، استهلاک خودرو و کمیسیون پلتفرمها بخش عمده درآمد آنها را میبلعد.
همچنین هزاران نفر نیز برای تأمین معاش به دستفروشی روی آوردهاند؛ مشاغلی که در برابر شوکهای اقتصادی و امنیتی بسیار آسیبپذیر هستند.
جوانان؛ بزرگترین قربانیان بازار کار
آمارها نشان میدهد در سال ۱۴۰۴ بیش از ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر از جوانان ۱۵ تا ۲۴ ساله نه شاغل بودهاند، نه در حال تحصیل و نه در حال مهارتآموزی.
این گروه که در ادبیات اقتصادی با عنوان NEET شناخته میشوند، یکی از مهمترین چالشهای آینده بازار کار ایران به شمار میروند؛ زیرا افزایش این جمعیت میتواند پیامدهایی مانند کاهش بهرهوری، افزایش مهاجرت، گسترش فقر و کاهش سرمایه انسانی را به دنبال داشته باشد.
بیکاری؛ تصویر متفاوت استانها
بررسیهای استانی نیز از شکاف قابل توجه بازار کار حکایت دارد.
بیشترین نرخ بیکاری در بهار ۱۴۰۵ مربوط به:
- کرمانشاه (۱۱.۹ درصد)؛
- خوزستان (۱۱.۹ درصد)؛
- بوشهر (۱۱.۵ درصد)؛
- و هرمزگان (۱۱.۲ درصد) بوده است.
در مقابل، استانهای خراسان جنوبی، زنجان، مازندران و یزد کمترین نرخ بیکاری را ثبت کردهاند.
زنگ خطر برای بازار کار
آمارهای بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد بازار کار ایران تنها با افزایش نرخ بیکاری روبهرو نیست، بلکه همزمان از کاهش مشارکت اقتصادی، رشد جمعیت غیرفعال، افت شدید اشتغال صنعتی و گسترش مشاغل غیررسمی رنج میبرد. جنگ و نااطمینانیهای ناشی از آن، این روند را تشدید کرده و بازار کار را وارد مرحلهای تازه از آسیبپذیری کرده است. اگر سیاستهای حمایتی برای احیای تولید، تثبیت فضای کسبوکار و ایجاد اشتغال پایدار بهسرعت اجرا نشود، خطر عمیقتر شدن رکود اشتغال، افزایش مهاجرت نیروی کار و کاهش سرمایه انسانی، به یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد ایران در سالهای پیشرو تبدیل خواهد شد.
منبع: دنیای اقتصاد
