شورای حکام آژانس برای نخستین‌بار در ۲۰ سال گذشته مسیر گزارش ایران به شورای امنیت را فعال کرد؛ تهران تصمیم را سیاسی می‌داند و مسکو می‌گوید نمی‌توان تأسیسات هسته‌ای را بمباران کرد و سپس از ایران انتظار همکاری عادی داشت
۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶
بحران هسته‌ای ایران وارد مرحله‌ای تازه و خطرناک شده است. شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی روز چهارشنبه ۹ سپتامبر با تصویب قطعنامه‌ای، برای نخستین‌بار در دو دهه گذشته، مسیر گزارش ایران به شورای امنیت سازمان ملل متحد را فعال کرد؛ اقدامی که می‌تواند مناقشه هسته‌ای تهران و غرب را از سطح آژانس به بالاترین نهاد امنیتی سازمان ملل منتقل کند. (AP News)
قطعنامه پیشنهادی آمریکا، بریتانیا، فرانسه و آلمان با ۲۳ رأی موافق در برابر ۳ رأی مخالف روسیه، چین و نیجر و ۸ رأی ممتنع تصویب شد و یک کشور نیز در رأی‌گیری شرکت نکرد. (AP News)
با این حال، این تصمیم به معنای آن نیست که شورای امنیت بلافاصله تحریم تازه‌ای علیه ایران اعمال کرده است. آنچه اکنون رخ داده، گزارش و انتقال پرونده به شورای امنیت است و هر اقدام تنبیهی بعدی نیازمند روند جداگانه در این شورا خواهد بود؛ روندی که با توجه به حق وتوی روسیه و چین می‌تواند با مانع جدی روبه‌رو شود.
اولیانوف: بحران را نمی‌توان فقط گردن ایران انداخت
میخائیل اولیانوف، نماینده دائم روسیه نزد سازمان‌های بین‌المللی در وین، در موضع‌گیری‌های اخیر مسکو بارها تأکید کرده است که بحران کنونی بازرسی‌های هسته‌ای ایران را نمی‌توان جدا از حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران تحلیل کرد.
موضع روسیه این است که حمله به تأسیسات هسته‌ای تحت پادمان‌های آژانس، روند راستی‌آزمایی را مختل کرده و شرایطی ایجاد کرده است که در آن دسترسی بازرسان به برخی سایت‌ها و مواد هسته‌ای ایران با موانع جدی مواجه شده است. نمایندگی روسیه در وین نیز در مواضع رسمی خود به حملات آمریکا و اسرائیل علیه تأسیسات هسته‌ای ایران اشاره کرده است. (viennamission.mid.ru)
از نگاه مسکو، بنابراین نمی‌توان تمام مسئولیت بحران فعلی را متوجه تهران دانست و تأثیر حملات نظامی بر امکان اجرای بازرسی‌ها را نادیده گرفت.
اما در سوی مقابل، آمریکا و سه کشور اروپایی استدلال می‌کنند که ایران موظف است حتی در شرایط بحرانی نیز تعهدات پادمانی خود را اجرا کند و اطلاعات و دسترسی‌های مورد نیاز آژانس را فراهم آورد.
اختلاف اصلی بر سر چیست؟
محور اصلی اختلاف، فقط میزان غنی‌سازی اورانیوم نیست؛ مسئله مهم‌تر، توانایی آژانس برای راستی‌آزمایی محل، مقدار و وضعیت مواد هسته‌ای ایران است.
آژانس و کشورهای غربی می‌گویند ایران درباره ذرات اورانیوم کشف‌شده در چند محل اعلام‌نشده توضیحات کافی ارائه نکرده است. کشورهای غربی این مسئله را بخشی از نگرانی‌های گسترده‌تر درباره فعالیت‌های هسته‌ای گذشته ایران می‌دانند. (AP News)
تهران در مقابل می‌گوید برنامه هسته‌ای‌اش ماهیتی صلح‌آمیز دارد و تصمیم شورای حکام را اقدامی سیاسی می‌داند. ایران همچنین استدلال می‌کند که حملات نظامی و شرایط جنگی، دسترسی ایمن بازرسان به برخی تأسیسات را عملاً دشوار یا غیرممکن کرده است. (AP News)
اتحادیه اروپا نیز از تعلیق تقریباً کامل همکاری ایران با آژانس ابراز نگرانی کرده و خواستار ازسرگیری همکاری و امکان انجام راستی‌آزمایی‌های لازم شده است. (SEAE)
۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی؛ عددی که نگرانی‌ها را تشدید کرده است
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های آژانس، ذخیره اورانیوم غنی‌شده ایران است.
بر اساس برآورد پیشین آژانس، ایران حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده تا سطح ۶۰ درصد در اختیار داشته است. این میزان، در صورت ادامه فرآیند غنی‌سازی تا سطح تسلیحاتی، از نظر فنی می‌تواند مواد لازم برای چند سلاح هسته‌ای را فراهم کند. با این حال، اورانیوم ۶۰ درصدی به‌خودی‌خود به معنای وجود سلاح هسته‌ای یا تصمیم ایران برای ساخت بمب نیست. (AP News)
همین تمایز در پوشش رسانه‌ای و تحلیل‌های سیاسی اهمیت زیادی دارد: مسئله مورد مناقشه، ظرفیت بالقوه و فقدان راستی‌آزمایی کامل است، نه وجود اثبات‌شده یک سلاح هسته‌ای ایرانی.
چرا روسیه و چین اهمیت تعیین‌کننده دارند؟
پرونده ایران اکنون وارد مرحله‌ای شده که نتیجه آن تا حد زیادی به ترکیب قدرت در شورای امنیت بستگی خواهد داشت.
روسیه و چین، که هر دو در شورای حکام علیه قطعنامه رأی دادند، از اعضای دائم شورای امنیت هستند و حق وتو دارند. بنابراین حتی اگر پرونده ایران در شورای امنیت بررسی شود، تبدیل آن به تحریم یا اقدامات الزام‌آور جدید با مانع جدی روبه‌رو خواهد بود. (AP News)
در نتیجه، مرحله بعدی می‌تواند بیش از آنکه یک روند صرفاً حقوقی باشد، به یک رویارویی دیپلماتیک بزرگ میان آمریکا و اروپا از یک سو و روسیه و چین از سوی دیگر تبدیل شود.
سوریه؛ یک مقایسه معنادار
همزمان با تشدید پرونده ایران، یک تحول مهم دیگر در شورای حکام رخ داد که مقایسه آن با ایران قابل توجه است.
شورای حکام روز چهارشنبه به‌صورت اجماعی پرونده مربوط به فعالیت‌های هسته‌ای گذشته سوریه را بست و اعلام کرد که دولت جدید سوریه با آژانس همکاری و شفافیت لازم را نشان داده است. این پرونده به فعالیت‌های مشکوک دوران حکومت بشار اسد و سایت دیرالزور مربوط می‌شد؛ سایتی که اسرائیل در سال ۲۰۰۷ بمباران کرده بود. (Reuters)
آژانس اعلام کرده است که با همکاری دولت جدید سوریه، پرسش‌های باقی‌مانده درباره فعالیت‌های هسته‌ای گذشته این کشور حل شده است. این تفاوت نشان می‌دهد که از نگاه آژانس، سطح همکاری دولت‌ها با روند راستی‌آزمایی می‌تواند در سرنوشت پرونده‌های هسته‌ای نقش تعیین‌کننده داشته باشد. (Reuters)
دیپلماسی هنوز کاملاً نمرده است
با وجود تشدید تنش، درهای دیپلماسی هنوز کاملاً بسته نشده‌اند.
قطعنامه شورای حکام به خودی خود به معنای آغاز فوری یک اقدام نظامی یا تحریم جدید نیست. حتی کشورهای غربی نیز در مواضع خود بر ضرورت بازگشت ایران به همکاری با آژانس و یافتن یک راه‌حل دیپلماتیک تأکید کرده‌اند. (GOV.UK)
اما هرچه فاصله میان ایران و آژانس بیشتر شود، امکان بازسازی یک نظام قابل اعتماد برای راستی‌آزمایی دشوارتر خواهد شد.
در چنین شرایطی، سه سناریو بیش از همه مطرح است:
سناریوی نخست؛ بازگشت به مذاکره:
ایران و آژانس به توافقی برای دسترسی و راستی‌آزمایی دست پیدا کنند و از تبدیل پرونده به یک بحران دائمی جلوگیری شود.
سناریوی دوم؛ بن‌بست در شورای امنیت:
پرونده وارد شورای امنیت شود اما مخالفت روسیه و چین مانع از تصویب اقدامات الزام‌آور تازه شود؛ در نتیجه بحران برای مدت طولانی در وضعیت بلاتکلیف باقی بماند.
سناریوی سوم؛ تشدید بحران:
ادامه محدودیت دسترسی آژانس، افزایش نگرانی درباره ذخایر اورانیوم و تشدید فشارهای آمریکا و اروپا، فضای جدیدی برای اقدامات نظامی یا تحریم‌های یک‌جانبه ایجاد کند.
یک بحران، سه بازیگر اصلی
اکنون مناقشه هسته‌ای ایران دیگر صرفاً اختلاف میان تهران و آژانس نیست.
ایران بر حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و پیامدهای حملات نظامی تأکید دارد.
آمریکا و اروپا بر ضرورت راستی‌آزمایی، شفافیت و دسترسی آژانس اصرار می‌کنند.
روسیه و چین با سیاسی‌شدن بیشتر پرونده و تبدیل آن به ابزاری برای فشار علیه تهران مخالفت دارند.
به همین دلیل، رأی ۹ سپتامبر شورای حکام را باید نه پایان بحران، بلکه آغاز مرحله‌ای تازه و پیچیده‌تر دانست؛ مرحله‌ای که در آن پرونده ایران از اتاق‌های فنی آژانس در وین به صحنه سیاسی شورای امنیت نیویورک منتقل شده است.
در نهایت، سؤال اصلی این نیست که آیا بحران هسته‌ای ایران وارد مرحله جدید شده است یا نه؛ این مرحله عملاً آغاز شده است.
سؤال تعیین‌کننده اکنون این است:
آیا تهران، واشنگتن، اروپا، مسکو و پکن می‌توانند پیش از آنکه بحران به رویارویی مستقیم‌تری تبدیل شود، دوباره یک مسیر قابل راستی‌آزمایی برای دیپلماسی هسته‌ای پیدا کنند؟
منابع
-
گزارش آسوشیتدپرس درباره تصمیم شورای حکام در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶
-
گزارش رویترز درباره بسته‌شدن پرونده هسته‌ای سوریه در شورای حکام
-
بیانیه اتحادیه اروپا درباره همکاری ایران و آژانس