با تقویت ال‌نینو [چرخۀ آب و هوایی]، پرسش درباره سهم تهران از این تغییرات بیش از همیشه مطرح شده است، اما کارشناسان معتقدند، ارتباط ال‌نینو با شرایط جوی کشور مستقیم و قطعی نیست.
خبر این بار از جایی بسیار دور از تهران می‌آید؛ از آب‌های گرم اقیانوس آرام در نزدیکی خط استوا. جایی که افزایش غیرعادی دمای سطح آب، پدیده‌ای را شکل داده که هواشناسان آن را «ال‌نینو» می‌نامند؛ پدیده‌ای که اثراتش می‌تواند هزاران کیلومتر دورتر از محل شکل‌گیری خود، در الگوی بارش و دمای مناطق مختلف جهان دیده شود.
بر اساس تازه‌ترین گزارش مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا، ال‌نینوی سال ۲۰۲۶ با سرعت در حال تقویت است و احتمال شکل‌گیری یک رویداد «بسیار قوی» در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد برآورد شده است، همین گزارش احتمال وقوع یک ال‌نینوی تاریخی، با شدت دست‌کم ۲.۵ درجه سانتی‌گراد در شاخص سه ماهه نینو ۳.۴، را برای اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۶ حدود ۶۹ درصد اعلام کرده است.
مدل پیش‌بینی آزمایشگاهی مؤسسه ژئوفیزیک دینامیک سیالات وابسته به NOAA نیز در تازه‌ترین به روز رسانی خود، از تداوم احتمال وقوع یک ال‌نینوی تاریخی در اواخر پاییز و اوایل زمستان خبر داده است، این مدل می گوید هر ۳۰ عضو مجموعه پیش‌بینی آن، شدت ال نینوی پیش‌رو را در محدوده‌ا ی قرار داده‌اند که می‌تواند با قوی‌ترین نمونه‌های ثبت شده در تاریخ رقابت کند یا حتی از آنها فراتر برود.
در چنین شرایطی، طبیعی است که نگاه‌ها در ایران نیز به آسمان پاییز و زمستان دوخته شود؛ بخصوص در تهران که سال‌هاست با کاهش منابع آب، افت ذخایر سدها و خشکسالی های متوالی دست و پنجه نرم می‌کند.
رابطه میان ال‌نینو و شرایط جوی کشور غیرمستقیم، احتمالاتی و غیرقطعی است:
در همین حال رئیس اداره پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران، به خبرنگار مهر گفت: رابطه میان ال‌نینو و شرایط جوی کشور غیرمستقیم، احتمالاتی و غیرقطعی است و در مقایسه با مناطقی که ارتباط قوی تری با این پدیده دارند، تأثیر آن بر ایران به عوامل جوی دیگری نیز وابسته است.
به گفته جعفر برزگر، ال‌نینو در بخش‌هایی از جهان می‌تواند پیامدهای کاملاً متفاوتی ایجاد کند. در سواحل غربی آمریکای جنوبی، از جمله پرو و اکوادور، معمولاً احتمال بارش شدید و سیلاب افزایش پیدا می‌کند، در حالی که مناطقی مانند استرالیا، اندونزی و بخش‌هایی از جنوب آفریقا ممکن است با کاهش بارندگی و افزایش خطر خشکسالی و آتش‌سوزی روبرو شوند. در آمریکای شمالی نیز اثر این پدیده از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است.
یکی از پیامدهای شناخته‌شده ال‌نینو، افزایش میانگین دمای جهانی است. به گفته برزگر، در دوره‌های ال‌نینویی احتمال وقوع موج‌های گرمای شدید و ثبت رکوردهای دمایی نیز افزایش پیدا می‌کند. اما انتقال همین الگو به ایران به شکل مستقیم امکان‌پذیر نیست و شرایط اقلیمی کشور را باید با توجه به موقعیت جغرافیایی و سایر سامانه‌های جوی بررسی کرد.
در واقع عبارت «ال‌نینو در راه تهران» که در بسیاری از منابع خبری طی روزهای اخیر دیده می شود، اگر به معنای ورود مستقیم این پدیده به پایتخت باشد، از نظر علمی دقیق نیست. ال‌نینو در تهران رخ نمی‌دهد. آنچه ممکن است به استان تهران برسد، اثر اقلیمی یا به اصطلاح ارتباط از راه دور آن است؛ یعنی تغییراتی که در اثر دگرگونی الگوهای بزرگ مقیاس جو و اقیانوس، مسیر سامانه‌های بارشی و جابجایی رطوبت را در مناطق دوردست تغییر می‌دهد.
پژوهش‌های علمی درباره ایران نشان می‌دهد این ارتباط واقعی است، اما نتیجه آن در همه نقاط کشور یکسان نیست.
یک مطالعه منتشرشده در سال جاری که داده‌های بارش حوضه‌های مختلف ایران در فاصله سال‌های ۱۹۶۰ تا ۲۰۱۹ را بررسی کرده، نشان می‌دهد دوره‌های ال‌نینو به‌طور کلی با ناهنجاری مثبت بارش در بیشتر حوضه‌های کشور همراه بوده‌اند. میانگین ناهنجاری بارش در دوره‌های ال‌نینو در این مطالعه حدود ۱۱.۳ درصد گزارش شده است؛ اما پژوهش همزمان تأکید می‌کند که شدت و جهت این اثر در مناطق مختلف ایران متفاوت است.
نمی‌توان از همین حالا گفت تهران زمستانی پربارش خواهد داشت:
حتی در ال‌نینوهای بسیار شدید نیز تصویر یکدستی از کشورمان دیده نمی‌شود، همان مطالعه نشان می‌دهد در یک ال‌نینوی قوی، بخش‌هایی از مرکز کشور می‌توانند کاهش بارش را تجربه کنند، در حالی که در جنوب‌شرق افزایش قابل توجه بارش رخ دهد، این تفاوت منطقه‌ای یکی از دلایلی است که نمی‌توان صرفاً با اعلام وقوع ال‌نینو، درباره میزان بارندگی تهران پیش‌بینی قطعی ارائه کرد.
مطالعات پیشین نیز همین پیچیدگی را تأیید می‌کنند. پژوهشی که از مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران منتشر شده، با بررسی داده‌های ۴۵ ایستگاه سینوپتیک ایران طی سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۱۶، نشان داده است، که ایران در سال‌های ال‌نینوی شرقی اقیانوس آرام، به‌طور میانگین شرایط مرطوب‌تری داشته است؛ در مقابل، در دوره های لانینا [پدیده اقیانوسی و جوی سرد تر از ال نینیو] شرایط خشک تر بوده است. با این حال، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که واکنش اقلیمی ایران به آن با فصل، منطقه و نوع ال‌نینو تغییر می‌کند.
این نکته برای تهران اهمیت ویژه‌ای دارد، پایتخت در بخش شمالی فلات مرکزی ایران و در مجاورت رشته کوه البرز قرار گرفته است و بارش آن تنها تابع یک شاخص اقلیمی نیست، مسیر سامانه های مدیترانه ای، وضعیت فشار در اروپا و آسیا، رطوبت دریای مدیترانه و دریای سرخ، جریان های جوی و الگوهایی مانند نوسان اطلس شمالی، همگی می‌توانند تعیین کنند که یک زمستان مشخص در تهران خشک باشد یا مرطوب.
به همین دلیل، حتی اگر ال‌نینو یکی از قوی‌ترین نمونه‌های دهه‌های اخیر باشد، نمی‌توان از همین حالا گفت تهران زمستانی پربارش خواهد داشت، بر اساس توضیحات جعفر برزگر، در سال‌های ال‌نینویی احتمال افزایش بارش در بخش‌هایی از کشور، بویژه در نیمه غربی و جنوب غربی، بیشتر می‌شود. در زمستان نیز در شماری از رویدادهای قوی ال‌نینو، غرب، جنوب‌غرب و بخش‌هایی از مرکز ایران، بارش هایی بالاتر از میانگین معمول داشته اند، اما این روند یک قاعده قطعی نیست.
رئیس اداره پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران تأکید می‌کند: ال‌نینو در واقع شانس وقوع یک وضعیت جوی را تغییر می‌دهد، نه اینکه نتیجه آن را از پیش تعیین کند، به بیان ساده، افزایش احتمال بارندگی به معنای تضمین یک زمستان پربارش نیست و حتی در سال ال‌نینویی نیز ممکن است دوره‌هایی با بارش عادی یا کمتر از معمول رخ دهد.
برای شکل گیری سیلاب مخرب، مجموعه‌ای از عوامل باید همزمان کنار یکدیگر قرار گیرند:
به گفته او، خشکسالی ایران صرفاً نتیجه کم‌بارشی یک سال نیست؛ افزایش دما و تبخیر، برداشت بیش از ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، کاهش تغذیه آبخوان ها، مدیریت منابع آب و تغییرات اقلیمی نیز در تداوم بحران نقش دارند.
برزگر یکی از سناریوهای قابل توجه را بارش سنگین همزمان با افزایش دما می‌داند؛ وضعیتی که می‌تواند موجب ذوب سریع برف‌های ارتفاعات و افزایش ناگهانی رواناب شود، در چنین شرایطی، رود دره ها و حوضه‌های کوچک و شیب‌دار شمال تهران می‌توانند در مدت کوتاهی حجم زیادی از آب را دریافت کنند.
با این حال، او میان «افزایش احتمال بارش سنگین» و «وقوع قطعی سیلاب» تفاوت می‌گذارد و می گوید: برای شکل‌گیری سیلاب مخرب، مجموعه‌ای از عوامل باید همزمان کنار یکدیگر قرار گیرند؛ از ورود رطوبت فراوان و شکل‌گیری سامانه کم‌فشار قوی گرفته تا استقرار ناوه عمیق، ناپایداری شدید، بارش سنگین در مدت کوتاه و شرایط حوضه آبریز.
پژوهش دیگری درباره بارش پاییزی کشورمان نیز نشان داده است که تغییرات ENSO در کنار سایر الگوهای بزرگ مقیاس جوی بر بارش کشور اثر می گذارند و هنگام تغییر فازهای ENSO، واکنش مناطق مختلف ایران می‌تواند بسیار متفاوت باشد.
از سوی دیگر، یک مطالعه درباره تعامل ال‌نینو با نوسان مادن–جولیان و دو قطبی اقیانوس هند نشان داده است که اثر ENSO همیشه عامل مسلط بر بارش ایران نیست. در برخی شرایط، وضعیت اقیانوس هند می‌تواند رابطه میان نوسان‌های جوی و بارش ایران را تقویت یا تضعیف کند.
ال‌نینو به معنای پایان خشکسالی یا حل معضل آب تهران نیست:
بنابراین، برای تهران، مسئله اصلی فقط این نیست که «ال‌نینو می‌آید یا نه». پرسش مهم‌تر این است که این ال نینوی خاص با چه الگوهای جوی دیگری هم زمان خواهد شد و مسیر سامانه های بارشی در ماه های آینده چگونه شکل خواهد گرفت.
اهمیت این موضوع در شرایطی که تهران با معضل جدی آب روبرو است، این است که هر افزایش یا کاهش بارش می‌تواند برای منابع سطحی، تغذیه سفره های زیرزمینی، کشاورزی و ذخایر سدها اهمیت داشته باشد.
اما یک سوء برداشت نیز باید کنار گذاشته شود: حتی اگر ال‌نینو باعث افزایش بارش در بخشی از کشور شود، به معنای پایان خشکسالی یا حل معضل آب تهران نیست، بارش مؤثر برای منابع آب الزاماً فقط به مقدار باران بستگی ندارد؛ زمان بارش، ارتفاع بارش، سهم برف در ارتفاعات، شدت بارندگی و میزان نفوذ آب در خاک نیز تعیین‌کننده‌اند.
برای نمونه، بارندگی شدید و کوتاه‌مدت ممکن است روان‌آب و سیلاب ایجاد کند، اما الزاماً به همان اندازه سفره‌های زیرزمینی یا ذخایر سدها را تغذیه نمی‌کند، در مقابل، برف مناسب در ارتفاعات البرز می‌تواند منبع مهمی برای جریان‌های سطحی و تغذیه منابع آب در ماه های بعد باشد.
از همین رو، آنچه در هفته ها و ماه‌های آینده برای تهران اهمیت خواهد داشت، نه فقط عدد شاخص نینو ۳.۴، بلکه ترکیب آن با پیش‌بینی‌های فصلی و الگوهای جوی منطقه است.
پایش مستمر وضعیت حوضه‌های آبریز تهران:
از نگاه مدیریت بحران، شاید مهم‌ترین پیام ال‌نینو این باشد که دستگاه‌های مسئول نباید تنها روی سناریوی بارش بیشتر حساب کنند، اما همین امر نیز سبب شده تا مرکز مدیریت بحران استان تهران پیش بینی های لازم را انجام دهد، حامد یزدی مهر، رئیس این مرکز در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: وضعیت حوضه‌های آبریز، سدهای تأمین‌کننده آب تهران، ارتفاعات البرز مرکزی، رود دره ها و مناطق شهری به‌طور جداگانه و مستمر مورد بررسی قرار می گیرد.
وی اضافه کرد: پاکسازی و بازبینی مسیر رودخانه‌ها، مسیل‌ها و کانال‌های شهری، کنترل ساخت و ساز در حریم رودخانه ها، بررسی ظرفیت پل ها و آبراهه ها و آماده‌سازی تجهیزات امدادی از اقداماتی است که مورد تاکید قرار گرفته است.
یزدی مهر با بیان این که در مدیریت بحران، پیشگیری و آمادگی پیش از وقوع حادثه نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش خسارات دارد، گفت: به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای مواجهه با پیامدهای احتمالی این پدیده با رویکردی منسجم و هماهنگ دنبال می شود و پایش مستمر شرایط، ارتقای آمادگی دستگاه‌های خدمات‌رسان و پیش‌بینی سناریوهای مختلف با هدف این که در صورت بروز شرایط نامساعد، دستگاه‌ها با تقسیم کار مشخص و آمادگی لازم وارد عمل شوند، انجام شده است.
در حال حاضر یک چیز نسبتاً روشن است، ال‌نینوی سال جاری یک رویداد معمولی به نظر نمی‌رسد و پژوهشگران احتمال یک ال‌نینوی بسیار قوی را بیش از ۹۰ درصد برآورد کرده و مدل‌های جدید نیز احتمال نزدیک‌شدن آن به قوی‌ترین نمونه‌های تاریخی را مطرح کرده‌اند.
اما از این نقطه تا پیش‌بینی دقیق وضعیت آسمان تهران فاصله زیادی وجود دارد، برای شهری که سال‌ها با خشکسالی و کاهش ذخایر آب مواجه بوده، شاید مهم‌ترین پیام ال‌نینوی امسال همین باشد: امید به بارش بیشتر، جای برنامه‌ریزی برای کم‌آبی را نمی‌گیرد، حتی اگر آسمان تهران در زمستان پیش‌رو سخاوتمند تر از سال های گذشته باشد، بحران آب پایتخت مسئله‌ای نیست که با یک فصل بارندگی از میان برود.
منبع: خبرگزاری مهر