قشقاوی: آزادی کشتیرانی نباید مخل امنیت ایران باشد؛ همزمان، تردد کشتیها در هرمز به پایینترین سطوح رسیده و سازمان بینالمللی دریانوردی از دهها حمله و کشتهشدن دریانوردان خبر میدهد
تنگه هرمز بار دیگر به یکی از خطرناکترین نقاط کشتیرانی جهان تبدیل شده است. در حالی که ایران تأکید میکند آزادی کشتیرانی نباید به بهای تهدید امنیت و حاکمیت کشور ساحلی تمام شود، دادههای جدید نشان میدهد عبور کشتیها از این آبراه راهبردی بهشدت کاهش یافته است.
حسن قشقاوی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، در اظهاراتی با اشاره به کنوانسیونهای دریایی گفت تهران میان «آزادی کشتیرانی» و «عدم اخلال در امنیت کشور ساحلی» تفکیک قائل است. از نگاه او، اگر آزادی عبور کشتیها در شرایط جنگی به ابزاری برای محاصره یا فشار نظامی و اقتصادی علیه ایران تبدیل شود، تهران آن را بخشی از جنگ تلقی خواهد کرد.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که بر اساس تازهترین دادههای کشتیرانی، در روز دوشنبه تنها چهار کشتی حامل کالا از تنگه هرمز عبور کردهاند؛ رقمی که در مقایسه با میانگین حدود ۱۲۵ عبور روزانه پیش از آغاز جنگ، نشاندهنده سقوط بیسابقه تردد در این مسیر است. (Reuters)
هرمز دیگر فقط یک اختلاف سیاسی نیست؛ کشتیرانی عملاً در حال فلج شدن است
تازهترین گزارشهای ردیابی کشتیها نشان میدهد بحران امنیتی در هرمز مستقیماً بر رفتوآمد کشتیهای تجاری تأثیر گذاشته است.
دادههای شرکت Kpler که رویترز به آن استناد کرده، نشان میدهد تعداد کشتیهای عبوری در روزهای اخیر به تکرقمی رسیده است. در یک روز تنها چهار کشتی از مسیر عبور کردهاند؛ در حالی که پیش از آغاز جنگ، این آبراه روزانه حدود ۱۲۵ عبور کشتی را ثبت میکرد. (Reuters)
این کاهش فقط یک مسئله آماری نیست. هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان است و کاهش عبور کشتیها میتواند مستقیماً بر عرضه نفت و گاز، هزینه بیمه کشتیها، قیمت حملونقل و بازارهای انرژی تأثیر بگذارد.
رویترز گزارش داده است که مسیر هرمز بهطور معمول حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی نفت خام و گاز طبیعی مایعشده را تحت تأثیر قرار میدهد. (Reuters)
«آزادی کشتیرانی» از نگاه ایران چه معنایی دارد؟
استدلال قشقاوی بر یک نکته اساسی متمرکز است: ایران نمیگوید اصل کشتیرانی باید از بین برود؛ بلکه میگوید آزادی عبور نباید به اقدامی علیه امنیت کشور ساحلی تبدیل شود.
به گفته او، در حقوق دریایی دو موضوع باید همزمان مورد توجه قرار گیرد:
-
آزادی کشتیرانی؛
-
احترام به امنیت و حاکمیت کشور ساحلی.
قشقاوی همچنین با اشاره به موضع ایران و عمان درباره برخی مقررات دریایی گفته است که تهران نمیپذیرد تنها بخش مربوط به آزادی عبور مورد استناد قرار گیرد، در حالی که نگرانیهای امنیتی ایران نادیده گرفته شود.
این استدلال اکنون در شرایطی مطرح میشود که کشتیهای تجاری در هرمز در معرض حملات، مینهای دریایی، موشک، پهپاد و سایر تهدیدهای امنیتی قرار دارند.
اما از سوی دیگر، سازمان بینالمللی دریانوردی موضع متفاوتی دارد.
سازمان بینالمللی دریانوردی: حق عبور ترانزیتی نباید تعلیق شود
سازمان بینالمللی دریانوردی، یا IMO، در ماه ژوئیه تأکید کرد که حق عبور ترانزیتی در تنگههایی که برای کشتیرانی بینالمللی استفاده میشوند نباید تهدید، مسدود، رد یا تعلیق شود.
این نهاد همچنین حملات علیه کشتیهای تجاری غیرنظامی در اطراف تنگه هرمز را محکوم کرده و خواستار کاهش تنشها شده است. (Organisation Maritime Internationale)
دبیرکل IMO نیز در ۲۸ اوت هشدار داد که بحران هرمز همچنان حل نشده است. به گفته او، حدود ۴۰۰ کشتی حامل نزدیک به ۶ هزار دریانورد در نتیجه شرایط امنیتی نتوانستهاند با اطمینان از منطقه خارج شوند. (Organisation Maritime Internationale)
بنابراین اکنون یک شکاف مهم وجود دارد:
ایران بر امنیت کشور ساحلی تأکید میکند؛ IMO بر حق عبور ترانزیتی و امنیت کشتیرانی بینالمللی.
حل این تناقض یکی از دشوارترین مسائل حقوقی و سیاسی بحران کنونی خواهد بود.
۷۷ کشتی در فهرست محدودیتهای ایران
یکی از تحولات مهم روزهای اخیر، انتشار فهرستی شامل ۷۷ کشتی از سوی مرجع ایرانی مرتبط با تنگه هرمز است.
بر اساس گزارش رویترز، این کشتیها از سوی ایران متهم شدهاند که مقررات یا پروتکلهای اعلامشده برای عبور از تنگه را نقض کردهاند. ایران هشدار داده است که کشتیهای موجود در این فهرست ممکن است با جریمه، توقیف یا مصادره مواجه شوند.
همچنین به شرکتهای بیمه، باشگاههای P&I و مؤسسات ردهبندی هشدار داده شده است که ارائه خدمات به کشتیهای مشمول این محدودیتها میتواند پیامد داشته باشد. (Reuters)
این تحول نشان میدهد که اختلاف بر سر هرمز فقط به سطح نظامی محدود نشده و اکنون به بیمه، حملونقل، مالکیت کشتیها و خدمات دریایی نیز کشیده شده است.
حادثه نفتکش «EL GAIA»؛ روایت ایران و آمریکا کاملاً متفاوت است
یکی از تازهترین حوادث مورد مناقشه، مربوط به نفتکش EL GAIA است که در منطقه تنگه هرمز آسیب دید.
سازمان بینالمللی دریانوردی در فهرست حوادث تأییدشده خود اعلام کرده است که این کشتی در ۱۲ سپتامبر آسیب دیده و دو دریانورد آن مفقود شدهاند. (Organisation Maritime Internationale)
اما روایت ایران و آمریکا درباره علت حادثه یکسان نیست.
سپاه پاسداران اعلام کرده بود که نفتکش با مین دریایی برخورد کرده است؛ در مقابل، ارتش آمریکا این روایت را رد کرده و مدعی شده است که نفتکش توسط ایران با موشک و پهپاد هدف قرار گرفته است. (The Times of India)
تا زمانی که تحقیقات مستقل درباره علت حادثه تکمیل نشود، نسبتدادن قطعی مسئولیت آن نیازمند احتیاط است.
اما از منظر کشتیرانی، نتیجه روشن است: هر حادثه جدید، شرکتهای کشتیرانی و بیمهگران را بیشتر از عبور از هرمز منصرف میکند.
۷۹ حادثه تأییدشده و ۲۲ دریانورد کشته
بر اساس آخرین اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان بینالمللی دریانوردی، تا ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، دستکم ۷۹ حادثه تأییدشده در هرمز و منطقه پیرامون آن ثبت شده و ۲۲ دریانورد جان خود را از دست دادهاند. (Organisation Maritime Internationale)
این آمار شامل کشتیهایی است که در ماههای اخیر آسیب دیدهاند و برخی از آنها مستقیماً در تنگه هرمز یا اطراف آن هدف قرار گرفتهاند.
سازمان بینالمللی دریانوردی همچنین میگوید حدود ۲۰ هزار دریانورد، کارگر بندری و کارکنان سکوهای فراساحلی در منطقه تحت تأثیر شرایط کنونی قرار گرفتهاند. (Organisation Maritime Internationale)
به این ترتیب، بحران هرمز تنها بحران نفت و تجارت نیست؛ یک بحران انسانی برای جامعه دریانوردان نیز محسوب میشود.
نفت بالای ۱۰۰ دلار؛ بحران هرمز به بازار جهانی انرژی سرایت میکند
تشدید بحران در هرمز همزمان با افزایش نگرانیها درباره عرضه جهانی نفت رخ داده است.
بر اساس گزارش رویترز در ۱۵ سپتامبر، قیمت نفت برنت در معاملات اخیر به حدود ۱۰۶.۹۳ دلار در هر بشکه رسید و نفت آمریکا نیز حدود ۱۰۲.۶۵ دلار معامله شد. حملات به زیرساختهای انرژی عربستان و اختلال در مسیرهای جایگزین انتقال نفت، نگرانیها را افزایش داده است. (Reuters)
اهمیت این مسئله زمانی بیشتر میشود که بدانیم مسیرهای جایگزین نیز تحت فشار قرار گرفتهاند.
خط لوله شرق ـ غرب عربستان که میتواند بخشی از نفت را بدون عبور از هرمز به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کند، پس از حملات اخیر با اختلال مواجه شده است. (Reuters)
بنابراین اگر هرمز برای مدت طولانی مختل بماند و همزمان مسیرهای جایگزین نیز آسیب ببینند، فشار بر بازار جهانی انرژی میتواند بهمراتب شدیدتر شود.
چرا بحران هرمز برای اروپا و جهان اهمیت دارد؟
تنگه هرمز فقط مسئله ایران، آمریکا یا کشورهای عرب خلیج فارس نیست.
هرگونه اختلال پایدار در این مسیر میتواند موجب:
-
افزایش قیمت نفت و گاز؛
-
افزایش هزینه حملونقل دریایی؛
-
افزایش نرخ بیمه کشتیها؛
-
کاهش صادرات انرژی؛
-
افزایش قیمت سوخت؛
-
فشار تورمی در اقتصادهای بزرگ؛
-
اختلال در زنجیره تأمین جهانی؛
-
افزایش هزینه تولید و حمل کالاها
شود.
سازمان بینالمللی دریانوردی نیز تأکید کرده که بحران هرمز بر زنجیرههای تأمین سوخت، کود و سایر کالاها در سراسر جهان اثر گذاشته است. (Organisation Maritime Internationale)
جنگ نفتکشها؛ مرحله جدید رویارویی تهران و واشنگتن
در هفتههای اخیر، درگیری ایران و آمریکا وارد مرحلهای شده که کشتیهای حامل نفت و انرژی به بخشی از میدان تقابل تبدیل شدهاند.
رویترز گزارش داده است که ایران در ۹ سپتامبر اعلام کرد به ۱۰ کشتی در نزدیکی هرمز حمله کرده است؛ این تحول پس از آن رخ داد که آمریکا پنج نفتکش ایرانی را هدف قرار داده بود. (Reuters)
در نتیجه، مسئله هرمز از یک مناقشه کلاسیک درباره «حق عبور» فاصله گرفته و به بخشی از جنگ اقتصادی و نظامی مستقیم تبدیل شده است.
این همان زمینهای است که اظهارات قشقاوی درباره «جنگ اقتصادی، تحریم و جنگ گرم» را قابل فهمتر میکند.
آمریکا میگوید هرمز تحت کنترل است؛ آمار کشتیرانی چیز دیگری میگوید
یکی از نکات بحثبرانگیز بحران کنونی، تفاوت میان روایت نظامی آمریکا و وضعیت واقعی کشتیرانی است.
دونالد ترامپ پیشتر گفته بود آمریکا در تلاش است به عبور کشتیها از هرمز کمک کند. اما دادههای مستقل ردیابی کشتیها نشان میدهد حجم تردد همچنان بسیار پایینتر از سطح عادی است.
در ۱۵ سپتامبر، رویترز گزارش داد که تنها چهار کشتی حامل کالا از این آبراه عبور کردهاند، در حالی که پیش از جنگ متوسط عبور روزانه حدود ۱۲۵ کشتی بود. (Reuters)
این شکاف میان «کنترل نظامی مسیر» و «بازگشت واقعی کشتیرانی تجاری» بسیار مهم است.
باز بودن فیزیکی تنگه لزوماً به معنای امن بودن آن برای کشتیهای تجاری نیست.
شرط تهران؛ آیا ایران به دنبال تعریف جدیدی از امنیت هرمز است؟
اظهارات قشقاوی را میتوان بخشی از تلاش تهران برای تعریف یک چارچوب جدید دانست:
از نگاه ایران، اگر کشوری با ایران در جنگ باشد، نمیتوان انتظار داشت که تهران همان قواعد عادی زمان صلح را برای عبور شناورهای نظامی آن کشور اعمال کند.
اما در مقابل، آمریکا و نهادهای بینالمللی بر این باورند که امنیت یک تنگه بینالمللی نباید تابع تصمیم یک کشور یا نتیجه یک جنگ دوجانبه باشد.
این اختلاف، یک پرسش اساسی ایجاد میکند:
آیا میتوان در زمان جنگ، آزادی کشتیرانی تجاری را از عملیات نظامی جدا کرد؟
پاسخ به این پرسش احتمالاً یکی از عناصر کلیدی هر توافق احتمالی میان ایران، آمریکا و سایر کشورهای منطقه خواهد بود.
دیپلماسی؛ تنها راه بازگرداندن هرمز به وضعیت عادی
با افزایش هزینههای اقتصادی و انسانی بحران، اهمیت دیپلماسی نیز بیشتر شده است.
گزارشهای اخیر از تلاش برای برقراری کانالهای مذاکره میان تهران و واشنگتن حکایت دارد و دونالد ترامپ نیز در روزهای اخیر از آمادگی برای بررسی مذاکره با ایران سخن گفته است. (Saudi Gazette)
در همین حال، تلاش کشورهای منطقه برای کاهش تنش نیز ادامه دارد؛ هرچند مذاکرات مربوط به هرمز در روزهای اخیر با دشواری مواجه شده است. (Reuters)
برای صنعت کشتیرانی، مهمترین مسئله نه صرفاً اعلام آتشبس، بلکه ایجاد تضمین عملی و قابل اعتماد برای عبور کشتیها خواهد بود.
خطر اصلی: عادیشدن یک «هرمز نیمهبسته»
بحران کنونی یک سناریوی خطرناکتر از بستهشدن رسمی تنگه ایجاد کرده است: هرمز نیمهبسته.
در این وضعیت ممکن است تنگه روی نقشه باز باشد، اما کشتیهای تجاری به دلیل خطر حمله، مین، موشک، پهپاد، توقیف یا افزایش شدید هزینه بیمه، از عبور خودداری کنند.
در چنین شرایطی حتی بدون اعلام رسمی «محاصره»، نتیجه اقتصادی میتواند مشابه یک اختلال گسترده در مسیر انرژی باشد.
کاهش شدید تردد در روزهای اخیر دقیقاً نشانهای از همین وضعیت است. (Reuters)
جمعبندی؛ هرمز دیگر فقط یک تنگه نیست، میدان تعیینکننده جنگ است
اظهارات حسن قشقاوی نشان میدهد که تهران قصد دارد مسئله هرمز را بر پایه پیوند میان آزادی کشتیرانی، امنیت ملی و حاکمیت کشور ساحلی تعریف کند.
در مقابل، سازمان بینالمللی دریانوردی بر ضرورت حفظ حق عبور ترانزیتی و بازگرداندن آزادی کشتیرانی تأکید دارد. (Organisation Maritime Internationale)
اما در عمل، بحران بسیار فراتر از یک اختلاف حقوقی رفته است.
دهها حادثه دریایی، کشتهشدن دریانوردان، کاهش شدید عبور کشتیها، آسیب به نفتکشها و افزایش قیمت نفت نشان میدهد که هرمز عملاً به یکی از مهمترین جبهههای جنگ تبدیل شده است.
در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶، مسئله دیگر فقط این نیست که «آیا هرمز باز است یا بسته؟»؛ پرسش مهمتر این است که:
چه زمانی کشتیهای تجاری دوباره احساس خواهند کرد که عبور از هرمز واقعاً امن است؟
تا زمانی که پاسخ روشنی برای این پرسش وجود نداشته باشد، حتی اگر مسیر از نظر فیزیکی باز بماند، بازار جهانی انرژی همچنان هرمز را یک نقطه پرخطر و غیرقابل پیشبینی خواهد دانست.
منابع
-
اظهارات حسن قشقاوی و گزارش اولیه درباره موضع کمیسیون امنیت ملی مجلس: دنیای اقتصاد
-
Reuters – کاهش شدید تردد کشتیها در تنگه هرمز، ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶
-
Reuters – فهرست ۷۷ کشتی مشمول محدودیتهای ایران
-
Reuters – کاهش تردد کشتیها در روزهای اخیر
-
سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) – وضعیت خاورمیانه و تنگه هرمز
-
IMO – حوادث تأییدشده در تنگه هرمز و منطقه، ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶
-
IMO – شش ماه بحران و وضعیت دریانوردان در هرمز
-
IMO – قطعنامه شورای سازمان بینالمللی دریانوردی درباره آزادی کشتیرانی
-
Reuters – حملات به نفتکشها و تشدید جنگ دریایی ایران و آمریکا
