از کاهش آب و گسترش کانون‌های گردوغبار تا آتش‌سوزی و فشار کشاورزی و نفت؛ تالاب هورالعظیم در شهریور ۱۴۰۵ با بحرانی چندلایه روبه‌روست
تاریخ به‌روزرسانی: ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶
تالاب هورالعظیم، یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آبی خوزستان و یکی از ستون‌های طبیعی زندگی جوامع محلی در غرب استان، بار دیگر در مرکز هشدارهای محیط‌زیستی قرار گرفته است. تازه‌ترین اظهارات مسئولان محیط زیست خوزستان نشان می‌دهد که اکنون تنها حدود ۳۸ درصد از پهنه ۹۰ هزار هکتاری قابل آبگیری تالاب دارای آب است و حتی همین میزان آب نیز از کیفیت مطلوبی برخوردار نیست. (🌟📢 ونا)
در شرایطی که بخشی از حق‌آبه تالاب در مقاطع مختلف تأمین شده و در تیرماه نیز از رهاسازی هدفمند آب از سد کرخه و برقراری جریان در ورودی‌های هورالعظیم خبر داده شده بود، وضعیت کنونی نشان می‌دهد مشکل تالاب تنها با یک رهاسازی مقطعی حل نمی‌شود و به بحران ساختاری مدیریت آب در حوضه کرخه مربوط است. (KWPA News)
هورالعظیم فقط ۳۸ درصد آب دارد
محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان، در تازه‌ترین نشست تخصصی درباره احیای هورالعظیم اعلام کرده است که از حدود ۹۰ هزار هکتاری که در شرایط طبیعی قابلیت آبگیری دارد، کمتر از ۳۸ درصد اکنون آب دارد.
به گفته او، مسئله اصلی تالاب همچنان تأمین نشدن کامل حق‌آبه است؛ زیرا اگر حجم آب مورد نیاز تالاب به‌طور پایدار تأمین می‌شد، هورالعظیم نباید در چنین وضعیت خشکی قرار می‌گرفت. (🌟📢 ونا)
این مقام محیط زیستی نیاز آبی سالانه هورالعظیم را، بسته به شرایط آبی، حدود ۱.۴ تا ۱.۸ میلیارد مترمکعب عنوان کرده است؛ رقمی که در سال‌های اخیر، به استثنای دوره سیلابی سال ۱۳۹۸، به شکل پایدار وارد تالاب نشده است. (سایت ملیون ایران)
یعنی چه اتفاقی افتاده است؟
به زبان ساده، هورالعظیم با یک تناقض جدی روبه‌روست: آب در حوضه وجود دارد، سدها و رودخانه‌ها نیز همچنان بخشی از منابع را منتقل می‌کنند، اما در پایان مسیر، سهم تالاب بسیار کمتر از نیاز اکولوژیک آن است.
این وضعیت نشان می‌دهد که مسئله فقط کمبود بارش نیست؛ بلکه نحوه توزیع، مصرف و مدیریت آب نیز نقش تعیین‌کننده دارد.
حق‌آبه تالاب در برابر نیاز کشاورزی
یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در حوضه کرخه، رقابت میان مصرف کشاورزی و نیاز زیست‌محیطی تالاب است.
گزارش‌های اخیر درباره وضعیت هورالعظیم نشان می‌دهد که توسعه کشت‌های پرمصرف، به‌ویژه شلتوک، فشار قابل توجهی بر منابع آب وارد کرده است. در برخی گزارش‌ها، سطح کشت شلتوک در حوضه کرخه حدود ۳۴ هزار هکتار برآورد شده، در حالی که میان دستگاه‌های مسئول درباره میزان واقعی سطح زیرکشت اختلاف وجود دارد. (vista.ir)
بر همین اساس، بخشی از آبی که باید در نهایت به تالاب برسد، پیش از رسیدن به هورالعظیم در بخش کشاورزی مصرف می‌شود.
این مسئله یکی از دلایل اصلی دشواری اجرای حق‌آبه تالاب است: وقتی آب در بالادست بیش از ظرفیت منابع مصرف شود، تالاب در انتهای زنجیره نخستین قربانی خواهد بود.
آمارهای متفاوت از میزان آب ورودی؛ مشکل کجاست؟
مسئولان وزارت نیرو و محیط زیست در برخی موارد درباره میزان آب رهاشده و میزان آب مورد نیاز تالاب آمارهای متفاوتی ارائه کرده‌اند.
در گزارش‌های مربوط به سال‌های گذشته نیز تفاوت شدیدی میان سال‌های سیلابی و خشک دیده می‌شود. در سال ۱۳۹۷، همزمان با سیلاب، حدود ۷.۶ میلیارد مترمکعب آب وارد منطقه شد؛ اما در دوره‌های خشکسالی این رقم به حدود ۸۵۴ میلیون تا یک میلیارد و ۲۹ میلیون مترمکعب کاهش یافته است.
این اختلاف بزرگ نشان می‌دهد که هورالعظیم تا چه اندازه به نوسانات منابع آب و مدیریت جریان رودخانه‌ها وابسته است.
از سوی دیگر، فعالان محیط زیست معتقدند صرف اعلام حجم رهاسازی کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود چه مقدار آب واقعاً به پهنه‌های مختلف تالاب رسیده و چه مقدار در مسیر مصرف شده یا از دست رفته است.
آتش‌سوزی؛ نتیجه مستقیم خشک شدن تالاب نیست، اما خشکی آن را خطرناک‌تر می‌کند
کاهش آب هورالعظیم تنها یک مسئله مربوط به پرندگان و پوشش گیاهی نیست. خشک شدن بخش‌هایی از تالاب، خطر آتش‌سوزی را نیز افزایش می‌دهد.
در تابستان ۱۴۰۵، بخش‌هایی از هورالعظیم در سمت ایران با آتش‌سوزی روبه‌رو شد و عملیات اطفای حریق در بخش شمالی تالاب انجام گرفت. (Iran International | Iran International)
در سوی دیگر مرز نیز وضعیت نگران‌کننده بوده است. گزارش‌های سال‌های اخیر از آتش‌سوزی‌های گسترده در بخش عراقی هورالعظیم خبر داده‌اند و دود ناشی از این حریق‌ها در برخی مقاطع وارد خوزستان شده است. (Telegram)
بنابراین خشکی تالاب یک چرخه خطرناک ایجاد می‌کند:
کاهش آب → خشک شدن پوشش گیاهی → افزایش مواد قابل اشتعال → آتش‌سوزی → تولید دود و آلودگی → آسیب به سلامت انسان و حیات‌وحش.
هورالعظیم فقط یک تالاب نیست؛ مسئله سلامت مردم خوزستان است
اهمیت هورالعظیم تنها به ارزش زیست‌محیطی آن محدود نمی‌شود.
وقتی پهنه‌های تالابی خشک می‌شوند، خاک و رسوبات سطحی آسان‌تر در معرض فرسایش بادی قرار می‌گیرند و شرایط برای شکل‌گیری یا تقویت کانون‌های گردوغبار فراهم می‌شود.
برای خوزستان، این مسئله مستقیماً با سلامت عمومی ارتباط دارد؛ زیرا گردوغبار می‌تواند بیماری‌های تنفسی و قلبی ـ عروقی را تشدید کند و کیفیت زندگی شهروندان را کاهش دهد.
از سوی دیگر، آتش‌سوزی تالاب نیز با انتشار دود و ذرات معلق، فشار مضاعفی بر سلامت مردم وارد می‌کند.
به همین دلیل، احیای هورالعظیم در واقع بخشی از سیاست مقابله با بحران سلامت و آلودگی هوا در خوزستان است.
کشاورزی، سدسازی و تغییرات اقلیمی؛ سه ضلع بحران آب
مسئولان حوزه آب و جهاد کشاورزی، وضعیت کنونی هورالعظیم را حاصل یک عامل واحد نمی‌دانند.
تغییرات اقلیمی و کاهش بارش‌ها، خشکسالی‌های پی‌درپی، توسعه کشاورزی در بالادست، سدسازی و شرایط آبی کشورهای منطقه، همگی در کاهش آورد آب تالاب نقش دارند.
در عین حال، نباید نقش مدیریت مصرف را نادیده گرفت. در سال‌های خشک، هر مترمکعب آب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و ادامه کشت محصولات پرمصرف در مناطقی که با تنش آبی مواجه‌اند، می‌تواند تعادل شکننده میان کشاورزی و محیط زیست را از بین ببرد.
۴۰۰ هزار چاه غیرمجاز؛ هشدار درباره یک بحران بزرگ‌تر
در نشست اخیر، جعفر قائم‌پناه، معاون رئیس‌جمهور، به موضوع وجود ۴۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز برای مصارف کشاورزی اشاره کرد و آن را نمونه‌ای از فشار انسانی بر منابع آب دانست.
این اظهارات در شرایطی مطرح شده که ایران با کاهش منابع آب، افت سطح سفره‌های زیرزمینی و افزایش تعداد مناطق درگیر تنش آبی روبه‌روست.
مشکل هورالعظیم بنابراین بخشی از یک مسئله بزرگ‌تر است: مدل مصرف آب کشور با ظرفیت واقعی منابع آبی سازگار نیست.
نفت؛ ثروت خوزستان و در عین حال یک چالش محیط‌زیستی
هورالعظیم در یکی از نفت‌خیزترین مناطق ایران قرار دارد. میدان‌های نفتی آزادگان جنوبی، آزادگان شمالی و سهراب در اطراف یا در محدوده این زیست‌بوم قرار گرفته‌اند.
تجربه توسعه زیرساخت‌های نفتی در گذشته نشان داده است که احداث جاده، خطوط انتقال و تأسیسات می‌تواند در صورت طراحی نامناسب، مسیر طبیعی جریان آب را مختل کند.
بر اساس اظهارات مسئولان محیط زیست، در دوره‌ای مسدود شدن مسیر ورود آب در محدوده‌ای از آزادگان جنوبی به خشک شدن حدود ۶۰ هزار هکتار از اراضی و تبدیل آنها به کانون گردوغبار کمک کرد. در دهه ۱۳۹۰، اقداماتی برای اصلاح برخی مسیرها و جاده‌ها و بازگرداندن ارتباطات آبی انجام شد.
پیام روشن این تجربه آن است که توسعه نفت در هورالعظیم بدون حفظ پیوستگی هیدرولوژیک تالاب می‌تواند هزینه‌های سنگینی ایجاد کند.
میدان نفتی سهراب؛ توسعه نفت در حساس‌ترین بخش تالاب
یکی از تازه‌ترین تحولات مهم، مربوط به میدان نفتی سهراب است.
در مرداد ۱۴۰۵، سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرد مجوز توسعه این میدان با اعمال الزامات محیط‌زیستی صادر شده و اجرای پروژه مشروط به رعایت ضوابط ابلاغی و نظارت محیط زیست است. (RS Iranian)
بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست، برای کاهش اثرات پروژه، الزامات سختگیرانه‌ای در نظر گرفته شده است؛ از جمله کاهش آثار سطحی پروژه، نظارت میدانی و محدودیت‌های مربوط به فعالیت‌های آلاینده در محدوده تالاب. (کوچ نشین)
این تصمیم در حالی گرفته شده که هورالعظیم اکنون با بحران کم‌آبی مواجه است. بنابراین چالش اصلی در مرحله بعد، نه فقط صدور مجوز، بلکه نحوه اجرای واقعی تعهدات محیط‌زیستی و میزان نظارت بر پروژه خواهد بود.
یک خبر امیدوارکننده؛ بازگشت آب و حتی مشاهده دوباره سمورهای آبی
با وجود شرایط بحرانی، نشانه‌هایی از بازگشت حیات به برخی بخش‌های تالاب نیز دیده شده است.
در شهریور امسال، تصاویری از بازگشت سمورهای آبی به بخش‌هایی از هورالعظیم پس از ماه‌ها خشکی منتشر شد؛ اتفاقی که فعالان محیط زیست آن را نشانه‌ای امیدوارکننده از واکنش سریع زیست‌بوم به ورود دوباره آب می‌دانند. (صدای آمریکا)
این اتفاق اهمیت یک نکته را نشان می‌دهد: هورالعظیم هنوز ظرفیت احیا دارد، اما این احیا به جریان پایدار آب وابسته است.
به عبارت دیگر، تالاب بیش از آنکه به پروژه‌های پرهزینه و کوتاه‌مدت نیاز داشته باشد، به یک سیاست پایدار برای تأمین حق‌آبه نیازمند است.
مسئله اصلی فقط «رهاسازی آب» نیست؛ آب باید به تالاب برسد
یکی از مهم‌ترین نکات در بحران فعلی این است که اعلام رهاسازی آب از سدها به تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت باشد.
در تیرماه، سازمان آب و برق خوزستان از مدیریت ویژه منابع آب و رهاسازی هدفمند از سد کرخه و برقراری جریان در ورودی‌های هورالعظیم خبر داد. (KWPA News)
اما چند هفته بعد، گزارش‌های محیط زیستی همچنان از آبگیری تنها ۳۸ درصدی تالاب حکایت داشتند. (🌟📢 ونا)
بنابراین باید زنجیره کامل آب بررسی شود:
سد → رودخانه → کانال‌ها و سازه‌ها → اراضی کشاورزی → ورودی تالاب → مخازن تالاب → توزیع آب در پهنه هورالعظیم.
اگر در هر نقطه از این زنجیره آب بیش از ظرفیت مصرف شود، تالاب در پایان مسیر آسیب خواهد دید.
حدود ۳۰۰ سازه؛ ضرورت بازنگری در مسیرهای انتقال آب
مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان به وجود نزدیک به ۳۰۰ سازه بزرگ و کوچک مرتبط با جریان و تأمین آب تالاب اشاره کرده است.
این تعداد سازه نشان می‌دهد که مدیریت هورالعظیم تنها به تصمیم یک وزارتخانه وابسته نیست. وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، نفت، سازمان حفاظت محیط زیست، استانداری و جوامع محلی همگی در این مسئله نقش دارند.
به همین دلیل، احیای واقعی هورالعظیم نیازمند مدیریت یکپارچه حوضه آبریز است؛ نه تصمیم‌های جداگانه دستگاه‌ها.
بحران هورالعظیم، بحران معیشت مردم نیز هست
هورالعظیم برای جوامع محلی فقط یک پهنه آبی نیست.
زندگی اقتصادی مردم منطقه به کشاورزی، دامداری، صید، خدمات و فعالیت‌های وابسته به محیط طبیعی گره خورده است.
خشک شدن تالاب می‌تواند باعث کاهش فرصت‌های شغلی، افزایش مهاجرت، کاهش درآمد خانوارهای روستایی و تشدید فقر شود.
از سوی دیگر، آلودگی هوا و بیماری‌های ناشی از گردوغبار هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم سنگینی بر خانواده‌ها و نظام سلامت تحمیل می‌کند.
به همین دلیل، حفاظت از تالاب را نمی‌توان در برابر توسعه اقتصادی قرار داد؛ احیای تالاب خود بخشی از توسعه اقتصادی پایدار خوزستان است.
چرا خوزستان با وجود نفت و پتروشیمی همچنان با بحران زیرساختی روبه‌روست؟
یکی از انتقادهای اصلی فعالان اجتماعی خوزستان، شکاف میان ثروت تولیدشده در استان و سطح رفاه و زیرساخت‌های محلی است.
ماهشهر با ده‌ها مجتمع پتروشیمی، آبادان با سابقه طولانی صنعت نفت و مناطق نفت‌خیز غرب خوزستان، سهم بزرگی در اقتصاد انرژی ایران دارند؛ اما همچنان مشکلات مربوط به آب، فاضلاب، راه، مدارس، آلودگی هوا و اشتغال در این مناطق مطرح است.
از دید فعالان محیط زیست، مسئله اصلی این است که توسعه صنعتی نباید به قیمت انتقال هزینه‌های زیست‌محیطی و اجتماعی به مردم محلی انجام شود.
راه نجات هورالعظیم چیست؟
کارشناسان و فعالان محیط زیست برای خروج تالاب از وضعیت کنونی، مجموعه‌ای از اقدامات را ضروری می‌دانند:
۱. تأمین حق‌آبه واقعی و پایدار
حق‌آبه باید بر اساس نیاز اکولوژیک تالاب و نه صرفاً آب باقی‌مانده پس از سایر مصارف تعیین و اجرا شود.
۲. کنترل کشت‌های پرمصرف
در سال‌های خشکسالی، ادامه کشت محصولات بسیار آب‌بر باید با ظرفیت واقعی منابع آب تطبیق داده شود.
۳. جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز
کنترل چاه‌های غیرمجاز و برداشت‌های خارج از برنامه می‌تواند بخشی از فشار بر منابع آب را کاهش دهد.
۴. اصلاح مسیرهای آبی
تمام جاده‌ها، خاکریزها، کانال‌ها و سازه‌هایی که جریان طبیعی آب را مختل می‌کنند باید به‌صورت دوره‌ای ارزیابی شوند.
۵. نظارت واقعی بر پروژه‌های نفتی
صدور مجوز محیط‌زیستی باید آغاز نظارت باشد، نه پایان آن؛ به‌ویژه در پروژه‌هایی مانند میدان سهراب که در محدوده بسیار حساس تالاب قرار دارند.
۶. همکاری ایران و عراق
از آنجا که هورالعظیم یک اکوسیستم فرامرزی است، آتش‌سوزی و مدیریت آب در بخش عراقی مستقیماً بر خوزستان تأثیر می‌گذارد. بنابراین همکاری فرامرزی برای کنترل حریق، گردوغبار و جریان آب ضروری است.
۷. مشارکت واقعی جامعه محلی
مردم محلی باید از دریافت‌کنندگان تصمیمات به شریک تصمیم‌گیری تبدیل شوند؛ زیرا بیشترین دانش عملی درباره تغییرات تالاب را در اختیار دارند.
هورالعظیم هنوز قابل نجات است؛ اما زمان در حال از دست رفتن است
تصویر هورالعظیم در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ دوگانه است: از یک سو، تنها ۳۸ درصد تالاب آب دارد و بحران حق‌آبه همچنان پابرجاست؛ از سوی دیگر، ورود دوباره آب به برخی بخش‌ها و مشاهده حیات وحش نشان می‌دهد که این زیست‌بوم هنوز توان بازسازی دارد. (🌟📢 ونا)
مشکل اصلی اکنون دیگر ناشناخته نیست. مجموعه‌ای از عوامل شامل خشکسالی، تغییر اقلیم، مصرف کشاورزی، برداشت‌های غیرمجاز، مدیریت منابع آب، زیرساخت‌های نفتی و ضعف هماهنگی میان دستگاه‌ها به وضعیت کنونی منجر شده‌اند.
بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که «چه اتفاقی برای هورالعظیم افتاده است؟»؛ پرسش این است که آیا دولت می‌تواند پیش از آنکه بخش‌های بیشتری از تالاب به کانون گردوغبار و آتش تبدیل شود، یک برنامه پایدار برای تأمین آب و حفاظت از اکوسیستم اجرا کند؟
هورالعظیم هنوز زنده است؛ اما با تنها ۳۸ درصد آب، حاشیه امن آن هر روز کوچک‌تر می‌شود.