۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶؛ ریال همچنان زیر فشار، تورم ۶۸.۹ درصدی در برآورد IMF، اقتصاد در مسیر انقباض و هزینه زندگی در حال افزایش است

تهران ــ اقتصاد ایران در آخرین روزهای سپتامبر ۲۰۲۶ با یکی از دشوارترین دوره‌های خود روبه‌روست. کاهش ارزش ریال، تورم بسیار بالا، افت تولید، اختلال در تجارت خارجی و کاهش درآمد واقعی خانوارها، فشار بر زندگی روزمره میلیون‌ها ایرانی را افزایش داده است.

بحران دیگر تنها در بازار ارز یا آمارهای اقتصادی دیده نمی‌شود. قدرت خرید، هزینه مواد غذایی، دارو، سوخت، مسکن و توان پس‌انداز خانوارها اکنون به مهم‌ترین نشانه‌های وضعیت اقتصادی کشور تبدیل شده‌اند.

در همین حال، تحولات دیپلماتیک اخیر میان تهران و واشنگتن می‌تواند برای اقتصاد ایران اهمیت مستقیمی داشته باشد؛ زیرا هرگونه کاهش یا تشدید فشارهای خارجی بر صادرات نفت، تجارت و دسترسی به ارز می‌تواند بر ارزش ریال و قیمت کالاها اثر بگذارد.

ریال؛ امروز هم فاصله میان نرخ رسمی و بازار آزاد بسیار بالاست

بانک مرکزی ایران برای ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶ نرخ رسمی دلار را ۱,۷۰۶,۲۶۸ ریال و یورو را ۱,۹۴۴,۰۵۵ ریال اعلام کرده است. (Trend)

اما نرخ‌های بازار آزاد فاصله قابل توجهی با نرخ رسمی دارند. گزارش‌های بازار در هفته‌های اخیر نشان می‌دهد که دلار در بازار آزاد از مرز ۲۳۰ هزار تومان عبور کرده است؛ یعنی بیش از ۲.۳ میلیون ریال برای هر دلار. (حزب کمونیست ایران)

این شکاف برای خانوارها اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از کالاها و خدمات در اقتصاد ایران مستقیماً یا غیرمستقیم تحت تأثیر نرخ ارز بازار قرار می‌گیرند.

هرچه ریال ضعیف‌تر شود، هزینه واردات مواد اولیه، دارو، تجهیزات، قطعات و کالاهای مصرفی افزایش پیدا می‌کند و این افزایش در نهایت می‌تواند به مصرف‌کننده منتقل شود.

تورم نزدیک ۷۰ درصد؛ درآمدها نمی‌توانند خود را به قیمت‌ها برسانند

صندوق بین‌المللی پول در آخرین داده‌های خود برای ایران، تورم مصرف‌کننده در سال ۲۰۲۶ را ۶۸.۹ درصد و رشد واقعی اقتصاد را منفی ۵.۴ درصد پیش‌بینی کرده است. (IMF)

ترکیب این دو شاخص اهمیت ویژه‌ای دارد:

اقتصاد کوچک‌تر می‌شود، در حالی که قیمت‌ها با سرعت بسیار بالا افزایش می‌یابند.

این همان شرایطی است که فشار بر درآمد واقعی خانوار را تشدید می‌کند.

اگر حقوق یک خانوار ۲۰ درصد افزایش پیدا کند اما هزینه‌های زندگی ۶۰ تا ۷۰ درصد بالا برود، افزایش حقوق به معنای افزایش قدرت خرید نیست؛ بلکه در عمل، قدرت خرید کاهش پیدا می‌کند.

مقام ارشد دولت: درآمد مردم دیگر هزینه‌هایشان را پوشش نمی‌دهد

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور ایران، در اظهاراتی که در سپتامبر منتشر شد، صراحتاً از شکاف میان درآمد و هزینه خانوارها سخن گفت.

او با اشاره به وضعیت حقوق‌بگیران گفت افزایش ۲۰ درصدی دستمزدها نمی‌تواند پاسخگوی شرایطی باشد که تورم بالای ۶۰ تا ۷۰ درصد قرار دارد. 

این اظهارات نشان می‌دهد که مسئله قدرت خرید به یکی از چالش‌های اصلی سیاست اقتصادی دولت تبدیل شده است.

سفره مردم؛ جایی که تورم خودش را نشان می‌دهد

برای خانوارهای ایرانی، تورم دیگر یک عدد در گزارش‌های اقتصادی نیست.

افزایش قیمت مواد غذایی به این معناست که سهم بیشتری از درآمد ماهانه باید برای خرید اقلام ضروری پرداخت شود.

گزارش‌های ماه‌های اخیر از افزایش شدید قیمت مواد غذایی، کاهش خرید کالاهای غیرضروری و دشوارتر شدن تأمین برخی نیازهای روزمره خبر می‌دهند. (Caliber.az)

در چنین شرایطی، خانوارها معمولاً چند واکنش هم‌زمان نشان می‌دهند:

• کاهش خرید کالاهای غیرضروری؛

• حذف یا کاهش تفریح و سفر؛

• کاهش پس‌انداز؛

• تغییر نوع و کیفیت مواد غذایی؛

• تعویق خرید کالاهای بادوام؛

• افزایش استفاده از وام یا بدهی برای هزینه‌های روزمره.

گزارش‌هایی از افزایش استفاده برخی خانوارها از وام برای تأمین هزینه‌های ضروری نیز منتشر شده است. (Drop Site News)

بنزین؛ هزینه‌ای که فقط در پمپ‌بنزین پرداخت نمی‌شود

در سپتامبر، دولت ایران قیمت بنزین برای مصرف‌کنندگان پرمصرف را افزایش داد.

هم‌زمان، محمدرضا عارف از برنامه دولت برای کاهش تدریجی یارانه بنزین وارداتی سخن گفته است. (ABC News)

این مسئله فقط به هزینه مستقیم سوخت مربوط نیست.

افزایش قیمت بنزین می‌تواند هزینه حمل‌ونقل، توزیع مواد غذایی، خدمات و تولید را نیز افزایش دهد. بنابراین ممکن است اثر آن با فاصله زمانی در قیمت کالاهای دیگر ظاهر شود.

به همین دلیل، قیمت سوخت برای خانوارهای ایرانی یکی از مهم‌ترین متغیرهای هزینه زندگی است.

دارو؛ هزینه‌ای که خانواده نمی‌تواند به سادگی حذف کند

افزایش قیمت دارو فشار متفاوتی بر خانوار وارد می‌کند.

در حالی که خرید برخی کالاها را می‌توان به تعویق انداخت، برای بسیاری از بیماران کاهش یا توقف مصرف دارو امکان‌پذیر نیست.

گزارش‌های اخیر از افزایش قابل توجه قیمت دارو در ایران خبر می‌دهند و مقام‌های دولتی نیز درباره افزایش هزینه‌های درمانی هشدار داده‌اند. (Iran International | Iran International)

این موضوع به‌ویژه برای خانواده‌هایی که اعضای سالمند یا بیماران نیازمند درمان مداوم دارند، اهمیت بیشتری دارد.

اقتصاد کوچک‌تر می‌شود؛ فشار فقط روی مصرف‌کننده نیست

بحران قدرت خرید هم‌زمان با کاهش فعالیت اقتصادی در حال رخ دادن است.

برآورد صندوق بین‌المللی پول، رشد اقتصادی واقعی ایران در سال ۲۰۲۶ را منفی ۵.۴ درصد نشان می‌دهد. (IMF)

این به آن معناست که اقتصاد در مجموع کوچک‌تر می‌شود؛ وضعیتی که می‌تواند سرمایه‌گذاری، اشتغال و درآمد بنگاه‌ها را تحت فشار قرار دهد.

در چنین شرایطی، کاهش قدرت خرید مردم خود به عامل دیگری برای کاهش تقاضا تبدیل می‌شود.

یک چرخه منفی شکل می‌گیرد:

تورم بالا → کاهش قدرت خرید → کاهش مصرف → کاهش فروش بنگاه‌ها → کاهش تولید و سرمایه‌گذاری → فشار بر اشتغال و درآمد → کاهش بیشتر قدرت خرید

این چرخه یکی از مهم‌ترین خطرهای پیش روی اقتصاد ایران است.

نفت؛ مسئله اصلی پشت بازار ارز

اقتصاد ایران برای تأمین ارز همچنان به درآمدهای نفتی وابستگی زیادی دارد.

اما جنگ، تحریم‌ها، محدودیت‌های تجاری و اختلال در حمل‌ونقل دریایی، صادرات نفت ایران را تحت فشار قرار داده‌اند.

گزارش‌های جدید از کاهش شدید جریان صادرات نفت ایران حکایت دارند و برخی تحلیل‌ها فشار بر درآمدهای نفتی را یکی از عوامل تشدیدکننده بحران ارزی می‌دانند. (Arab News)

هرچه درآمد ارزی کمتر شود، مدیریت بازار ارز دشوارتر خواهد شد.

از سوی دیگر، کاهش عرضه ارز می‌تواند فشار بیشتری بر ریال وارد کند و این موضوع دوباره تورم وارداتی را افزایش می‌دهد.

بانک مرکزی می‌گوید ذخایر ارزی دارد

بانک مرکزی ایران در ابتدای سپتامبر اعلام کرده بود که کشور برای تأمین واردات کالاهای اساسی ارز کافی در اختیار دارد و آماده است تا ۲ میلیارد دلار برای تثبیت بازار ارز وارد بازار کند.

این موضع رسمی نشان می‌دهد که دولت تلاش دارد از تشدید بی‌ثباتی ارزی جلوگیری کند.

اما سؤال مهم‌تر این است که چنین مداخله‌ای تا چه اندازه می‌تواند روند بلندمدت کاهش ارزش ریال را تغییر دهد.

تزریق ارز می‌تواند در کوتاه‌مدت فشار بازار را کاهش دهد؛ اما اگر درآمدهای ارزی، صادرات و اعتماد به پول ملی به اندازه کافی تقویت نشوند، فشار می‌تواند دوباره بازگردد.

تحولات امروز؛ دیپلماسی می‌تواند مستقیماً بر اقتصاد اثر بگذارد

در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، هم‌زمان با نشست‌های دیپلماتیک در نیویورک، مسئله اقتصاد نیز در مرکز توجه قرار گرفته است.

ایران اعلام کرده در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره اقتصادی، امکان بازگشایی تنگه هرمز را بررسی خواهد کرد. گزارش‌های اخیر نیز از ادامه تماس‌های غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن خبر می‌دهند. (Arab News)

اهمیت اقتصادی این موضوع بسیار بالاست.

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای انتقال انرژی جهان است و هرگونه اختلال در آن می‌تواند قیمت نفت، هزینه حمل‌ونقل و درآمدهای صادراتی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.

برای ایران نیز کاهش تنش می‌تواند در صورت تحقق، مسیر تجارت و صادرات را آسان‌تر کند؛ در مقابل، تشدید درگیری می‌تواند فشار بر درآمدهای ارزی و هزینه واردات را بیشتر کند.

بازار جهانی نفت؛ یک شمشیر دو لبه برای ایران

قیمت نفت در روزهای اخیر در حوالی ۱۰۰ دلار برای هر بشکه قرار گرفته است و بازارها همچنان به تحولات ایران و تنگه هرمز حساس هستند. رویترز در ۲۰ سپتامبر گزارش داد که برنت حدود ۱۰۰.۳۴ دلار و WTI حدود ۹۵.۷۸ دلار معامله شده بود. (Reuters)

قیمت بالاتر نفت از یک سو می‌تواند درآمد بالقوه کشورهای صادرکننده را افزایش دهد؛ اما از سوی دیگر، اگر افزایش قیمت نتیجه اختلال در صادرات یا جنگ باشد، ایران لزوماً نمی‌تواند از این افزایش قیمت به‌طور کامل بهره‌مند شود.

بنابراین برای تهران، حجم صادرات و دسترسی به درآمدهای نفتی به اندازه قیمت جهانی نفت اهمیت دارد.

حال اقتصادی مردم؛ نگرانی فقط درباره امروز نیست

یکی از مهم‌ترین آثار بحران اقتصادی، افزایش نااطمینانی نسبت به آینده است.

گزارش الجزیره در سپتامبر از خانواده‌هایی خبر داده که با کاهش مداوم قدرت خرید، چشم‌انداز روشنی برای بهبود وضعیت خود نمی‌بینند. (Al Jazeera)

در چنین شرایطی، مردم فقط با گرانی امروز مواجه نیستند؛ بلکه نمی‌دانند قیمت کالاها، نرخ ارز و هزینه‌های زندگی در ماه آینده چه خواهد بود.

این نااطمینانی می‌تواند تصمیم‌های اقتصادی را تغییر دهد:

پس‌انداز کمتر، خرید محتاطانه‌تر و گرایش بیشتر به دارایی‌هایی که مردم آنها را در برابر کاهش ارزش ریال محافظ می‌دانند.

فاصله طبقاتی نیز می‌تواند بیشتر شود

تورم بالا معمولاً همه خانوارها را به یک اندازه تحت تأثیر قرار نمی‌دهد.

خانوارهای کم‌درآمد بخش بیشتری از درآمد خود را برای غذا، مسکن، حمل‌ونقل و درمان هزینه می‌کنند؛ بنابراین افزایش قیمت این اقلام فشار بیشتری بر آنها وارد می‌کند.

در مقابل، خانوارهایی که دارایی‌هایی مانند ارز، طلا، ملک یا سرمایه‌گذاری‌های دیگر دارند، ممکن است بخشی از کاهش ارزش پول ملی را بهتر جذب کنند.

به همین دلیل، بحران قدرت خرید می‌تواند علاوه بر کاهش سطح رفاه، شکاف میان گروه‌های مختلف درآمدی را نیز افزایش دهد.

آیا کالابرگ می‌تواند فشار را کاهش دهد؟

دولت در حال پیگیری طرح‌های حمایتی از جمله گسترش کالابرگ الکترونیکی برای کمک به تأمین کالاهای اساسی است.

چنین سیاستی می‌تواند در کوتاه‌مدت بخشی از فشار را بر خانوارهای کم‌درآمد کاهش دهد.

اما اثرگذاری بلندمدت آن به منابع مالی دولت و توان کنترل تورم بستگی دارد.

اگر قیمت کالاها همچنان سریع‌تر از ارزش حمایت‌های دولتی افزایش پیدا کند، ارزش واقعی کمک‌های معیشتی نیز کاهش خواهد یافت.

مسئله اصلی: درآمد واقعی

در نهایت، برای سنجش وضعیت اقتصادی مردم ایران باید به یک شاخص کلیدی توجه کرد:

«درآمد واقعی خانوار چقدر قدرت خرید دارد؟»

این پرسش مهم‌تر از افزایش اسمی حقوق است.

ممکن است حقوق یک کارمند یا کارگر افزایش پیدا کند، اما اگر قیمت غذا، مسکن، دارو، سوخت و خدمات سریع‌تر رشد کند، قدرت خرید او همچنان کاهش می‌یابد.

به همین دلیل، تورم، نرخ ارز و دستمزد سه ضلع اصلی بحران معیشتی ایران در سال ۲۰۲۶ هستند.

پاییز سرنوشت‌ساز برای اقتصاد ایران

اقتصاد ایران در آغاز پاییز ۲۰۲۶ در برابر چند مسیر احتمالی قرار دارد.

اگر تنش خارجی کاهش یابد، صادرات نفت و تجارت بهبود پیدا کند و بازار ارز ثبات بیشتری پیدا کند، فشار تورمی می‌تواند در میان‌مدت کاهش یابد.

اما اگر جنگ و محدودیت‌های تجاری ادامه پیدا کند، فشار بر صادرات نفت، ریال و بودجه دولت می‌تواند افزایش یابد.

در هر دو حالت، یک واقعیت پابرجاست:

قدرت خریدی که در اثر تورم شدید از دست رفته است، به سرعت بازنمی‌گردد.

حتی اگر نرخ تورم از ۷۰ درصد به ۳۰ یا ۲۰ درصد کاهش یابد، این به معنای ارزان شدن کالاها نیست؛ بلکه فقط به معنای کندتر شدن سرعت افزایش قیمت‌هاست.

برای بازگشت واقعی قدرت خرید، درآمدها باید برای مدتی طولانی سریع‌تر از هزینه‌های زندگی رشد کنند.

جمع‌بندی؛ اقتصاد ایران در نقطه‌ای فراتر از «گرانی» قرار دارد

تا ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶، تصویر اقتصاد ایران ترکیبی از تورم شدید، کاهش ارزش ریال، رکود اقتصادی، فشار بر درآمد واقعی، افزایش هزینه‌های ضروری و نااطمینانی نسبت به آینده است.

IMF تورم ۲۰۲۶ را ۶۸.۹ درصد و رشد اقتصادی را منفی ۵.۴ درصد پیش‌بینی کرده است. (IMF)

در داخل کشور نیز مقام‌های اقتصادی دولت درباره فاصله میان درآمد و هزینه خانوار هشدار داده‌اند. 

هم‌زمان، بازار ارز همچنان تحت فشار است و نرخ رسمی دلار بانک مرکزی در ۲۴ سپتامبر به بیش از ۱.۷ میلیون ریال رسیده، در حالی که نرخ بازار آزاد بالاتر است. (Trend)

برای مردم، معنای این اعداد روشن است: حقوق باید بخش بیشتری از هزینه‌های ضروری را پوشش دهد، در حالی که درآمد واقعی در حال از دست دادن قدرت خود است.

در چنین شرایطی، آینده اقتصادی ایران فقط به سیاست‌های پولی و بودجه‌ای وابسته نیست. سرنوشت جنگ، مذاکرات تهران و واشنگتن، صادرات نفت، وضعیت تنگه هرمز و دسترسی ایران به تجارت و ارز خارجی نیز مستقیماً بر سفره خانوار ایرانی اثر خواهد گذاشت.

به همین دلیل، نبرد اقتصادی ایران در سال ۲۰۲۶ فقط در بازار ارز یا اتاق‌های سیاست‌گذاری جریان ندارد؛ بخش مهم آن در خانه‌های مردم و در توان آنها برای خرید نیازهای روزمره تعیین می‌شود.

منابع

• صندوق بین‌المللی پول (IMF) — داده‌ها و پیش‌بینی‌های اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶. (IMF)

• بانک مرکزی ایران — نرخ‌های رسمی ارز در ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۶. (Trend)

• رویترز — تحولات نفت، تنگه هرمز و مذاکرات ایران و آمریکا. (Reuters)

• Associated Press — افزایش قیمت بنزین برای مصرف‌کنندگان پرمصرف در ایران. (ABC News)

• الجزیره — گزارش درباره قدرت خرید و فشار هزینه زندگی بر خانوارهای ایرانی. (Al Jazeera)

• لوموند — گزارش درباره کاهش قدرت خرید و سقوط ریال. (Le Monde.fr)

• Caliber.Az — گزارش درباره کاهش قدرت خرید خانوار و فشار تورمی. (Caliber.az)