آلمان، نورنبرگ، ٣۰ سپتامبر ۱۹۴۶ / ۸ مهر ۱٣٢۵: متهمان صدور احکام دادگاه را انتظار می‌کشند. در ساعت ده صبح، قرائت کیفرخواست شروع می‌شود… احکام فردی، از جمله احکام اعدام سران نازی یک روز بعد، یعنی در آخرین روز دادگاه نورنبرگ اعلام شد.
کار دادگاه بین‌المللی نظامی «نورنبرگ» در ۲۰ نوامبر ۱۹۴۵ / ٢۹ آبان ۱٣٢۴ آغاز شد و کمتر از یک سال بعد پایان یافت. انتخاب این شهر به عنوان مکان برگزاری محاکمۀ مسئولان اصلی رژیم هیتلری دلایل مختلف داشت. در نورنبرگ، به‌رغم ویرانی‌های ناشی از بمباران‌ها، ساختمان دادگستری و ملحقات آن سالم مانده بود. گذشته از این، نورنبرگ در سال‌های اقتدار نازیسم بارها شاهد مراسم و تظاهرات گستردۀ رژیم و نیروهایش بود و به همین دلیل محاکمۀ رهبران پیشین در مرکز این شهر، به ویژه برای مردم آلمان پیامی روشن داشت: حالا نه تنها سران نازی که تمامی کشور در اختیار برندگان جنگ است.
چه کسی مسئول است؟
دادگاه نورنبرگ اگرچه حقوق جدیدی اختراع نکرد اما در رواج و تثبیت برخی رویه‌های قضایی بسیار مؤثر بود. پیش از این محاکمۀ بی‌سابقه قواعدی مثلاً در بارۀ رفتار با اسیران جنگی، با غیرنظامیان و به طور کلی مربوط به اخلاق جنگ وجود داشت که مهم‌ترین آنها در کنوانسیون‌های لاهه و ژنو گنجانده شده‌اند. اما نوآوری بزرگ نورنبرگ بیشتر در این امر بود که این قواعد را مستقیماً به مسئولیت شخصی آدم‌ها پیوند زد و صرفاً یک دولت را به عنوان «مسبب جنگ» محاکمه نکرد.
پیش از آن، حقوق بین‌الملل عمدتاً با دولت‌ها سر و کار داشت. اما دادگاه نورنبرگ این اصل را تثبیت کرد که حقوق بین‌الملل می‌تواند مستقیماً برای فرد تکلیف ایجاد کند. یعنی اگر کسی در دفاع از خود بگوید: «کشورم به من دستور داد…»، حقوق بین‌الملل پاسخ می‌دهد: «تو در برابر جامعۀ بین‌المللی نیز مسئولیت‌ها و تعهداتی داری.»
برگزاری دادگاه همچنین فرصتی ایجاد کرد تا بسیاری از نویسندگان، هنرمندها و اندیشمندان موضوعات پیچیده‌ای چون محکومیت، تقصیر یا گناهکار بودن و البته مفهوم مسئولیت را بیشتر بررسی کنند. آنان این پرسش را با نگرشی فلسفی مطرح کردند که وقتی کشوری دست به جنایت جنگی می‌زند، چه کسی مسئول است؟ رهبران سیاسی؟ جامعه؟ آیا می‌توان گفت «همگی مقصرند؟»
متفکران بزرگی چون کارل یاسپرس و هانا آرنت که خود آلمانی بودند گوشزد کردند که تنها طرح این پرسش ساده که «چه کسی مرتکب این عمل شد؟» کافی نیست. زیرا مسئولیت امری یک‌بعدی، یک‌لایه و ساده نیست. پرسش‌های دیگری نیز باید مطرح شوند که به همان اندازۀ پرسش نخست دارای اهمیت‌اند: چه کسی دستور داد؟ چه کسی اجرا کرد؟ چه کسی امکان جلوگیری داشت؟ چه کسی خبر داشت؟ چه کسی سکوت کرد؟ چه کسی می‌توانست اعتراض کند؟ چه کسی از اوضاع سود برد؟ جامعه چگونه اجازه داد چنین اتفاقاتی بیفتد؟ و حتی: نسل قبلی چه مسئولیتی دارد؟
سرمشقی برای آینده
دادگاه نورنبرگ نقطۀ عطفی در حقوق کیفری بین‌المللی مدرن تلقی می‌شود. راه و روش نورنبرگ بعدها در دادگاه‌های رسیدگی به جنایات جنگ یوگسلاوی یا کشتار رواندا ادامه یافت و سرانجام به تأسیس دیوان کیفری بین‌المللی در ۱۹۹۸ انجامید.
مفهوم حقوقی «جنایت علیه بشریت» نیز در مرحلۀ مقدماتی همین دادگاه ابداع شد. در کنار آن مفهوم دیگری نیز به ثبت رسید که شاید امروزه کمتر به‌کار برده می‌شود: جنایت علیه صلح یا به عبارت دقیق: «جنایت علیه صلح و امنیت بشر.» اتهام اخیر شاید به این دلیل که اثبات حقوقی‌اش دشوار است تا اندازه‌ای به حاشیه رفته باشد، با اینحال نگاه به اوضاع کنونی جهان – هشتاد سال پس از برگزاری دادگاه نورنبرگ – این پرسش را برمی‌انگیزد که آیا حقوق بین‌الملل نباید در برابر کسانی که به عمد صلح را هدف می‌گیرند هشیارتر باشد؟
منبع: رادیو فرانسه