پژوهشی تازه که در نشریه علمی «بلایای زمینمحیطی» منتشر شده است، نشان میدهد فرونشست زمین در دشت جنوبغرب تهران طی سالهای اخیر هم از نظر شدت و هم از نظر گستره افزایش یافته و از کانونهای نسبتاً پراکنده به پهنهای وسیع و تقریباً پیوسته تبدیل شده است.
پژوهشگران با استفاده از تصاویر راداری ماهوارهای و روش «تداخلسنجی راداری ماهوارهای» طی سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۴ و همچنین بررسی میدانی ۳۶۹ نقطه، ۴۹ عارضه ناشی از فرونشست، از جمله شکاف، ترک و فروریزش زمین را ثبت کردهاند.
دادهها نشان میدهند که پس از سال ۲۰۲۲ روند فرونشست دوباره شتاب گرفته است. بیشترین نرخ سالانه در دوره ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۳ حدود ۱۸٫۴ سانتیمتر بوده و در سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ به ۲۲٫۳۴ سانتیمتر در سال رسیده است. مناطق اطراف ری، شهریار، باغستان، نسیمشهر، اسلامشهر، ملارد و فردوسیه از جمله مناطق درگیر هستند. Springer Nature Link
یکی از مهمترین یافتههای تحقیق به علت پدیده مربوط است. بررسی عوامل مختلف نشان داده که برداشت آب از چاهها با سهم ۷۳ درصدی، مهمترین عامل مرتبط با شکلگیری عوارض فرونشست بوده و نوع استفاده از زمین با ۶۵ درصد در مرتبه بعدی قرار دارد. پژوهشگران نتیجه گرفتهاند که بهرهبرداری انسانی از منابع آب زیرزمینی، عامل اصلی گسترش فرونشست در این منطقه است، هرچند ویژگیهای زمینشناختی نیز در محل و شدت آن مؤثرند. Springer Nature Link
منبع: نشریه علمی «بلایای زمینمحیطی»، منتشرشده در «اشپرینگر نیچر لینک»، ۵ اکتبر ۲۰۲۶.
انقلاب اسلامی در هجرت: مشکل فرونشست در این است که برخلاف خشکسالی، با بازگشت بارندگی بهسادگی جبران نمیشود. برداشت بیش از ظرفیت تجدیدپذیر سفرههای زیرزمینی موجب فشردهشدن لایههای خاک و از دست رفتن بخشی از ظرفیت ذخیره آب آنها میشود؛ بنابراین با پدیدهای روبهرو هستیم که میتواند آثار بلندمدت و در مواردی برگشتناپذیر داشته باشد.
یافته تازه همچنین بار دیگر نشان میدهد که بحران آب ایران را نمیتوان تنها به کاهش بارندگی یا تغییر اقلیم نسبت داد. وقتی پژوهش میدانی و دادههای ماهوارهای، برداشت آب زیرزمینی را عامل اصلی فرونشست جنوبغرب تهران معرفی میکنند، مسئله مستقیماً به نحوه مدیریت منابع آب، الگوی کشاورزی، حفر و بهرهبرداری از چاهها و توسعه شهری نیز مربوط میشود.
خطر فرونشست در تهران تنها متوجه ساختمانها، جادهها و زمینهای کشاورزی نیست؛ شبکه مترو به دلیل ماهیت زیرزمینی و خطی آن از زیرساختهای حساس در برابر نشست نامتوازن زمین است. مطالعات پیشین نشان دادهاند که چهار خط از هفت خط متروی تهران از پهنههای فرونشست عبور میکنند و ۱۴ ایستگاه نیز در این محدودهها قرار دارند. در بررسی دیگری، در بخش جنوبغربی خط ۳ مترو و در حوالی ایستگاه آزادگان، نرخ فرونشست تا حدود ۷ سانتیمتر در سال گزارش شده است.
خطر اصلی تنها پایین رفتن یکنواخت سطح زمین نیست؛ اختلاف میزان نشست در نقاط مختلف میتواند به تونلها، ریلها، ایستگاهها و تأسیسات وابسته فشار وارد کند. از این رو، شتاب گرفتن دوباره فرونشست در جنوب و جنوبغرب تهران، آنگونه که پژوهش تازه نشان میدهد، مسئله ایمنی شبکه مترو و ضرورت پایش دائمی خطوط واقع در این پهنهها را نیز جدیتر میکند.
از منظر حقوق طبیعت نیز برداشت از منابع آب زیرزمینی تا حدی که توان بازتولید طبیعی آنها را از میان ببرد، مصرف یک منبع تجدیدپذیر نیست؛ بلکه انتقال هزینه تصمیمهای امروز به نسلهای آینده است.
