back to top
خانهدیدگاه هاجمال صفری : تجدّد ، اصلاحات و توسعه در دوران «پهلوی اوّل...

جمال صفری : تجدّد ، اصلاحات و توسعه در دوران «پهلوی اوّل » (4 ) بخش پنجم

 

روزگار صنعت در كرمان دهۀ اول 1300

 

صنعت كرمان

صنعت عمدۀ كرمان قالی‌بافی است كه از مهم‌ترین صادرات این ایالت به شمار می‌رود، ولی متأسّفانه به واسطۀ دو عیب ذیل آن‌طوری كه باید و شاید اهالی كرمان نمی‌توانند یك استفادۀ مهمّی از این صنعت زیبای خود ببرند.

اوّلاً: غالب كارخانه‌های قالی‌بافی كرمان متعلّق به شركت‌های خارجی است و لذا نمی‌توان قالی كرمان را یكی از صادرات مملكت دانست. قالی كرمان عیناً مثل نفت جنوب است كه اگر به احصائیه گمركی مراجعه نماییم می‌بینیم كه نفت جنوب یكی از صادرات ایران است، ولی اگر به نتایج حاصله از آن بنگریم خواهیم دید كه جز مزد عمله كارگر ایرانی و سهم دولت، بقیّه به ایران مربوط نیست. قالی كرمان نیز همان‌طور است زیرا جز قیمت پشم و مزد خیلی ناقابلی كه به كارگرها می‌دهند، فایدۀ دیگری عاید اهالی نمی‌شود. خیلی سزاوار است كه وزارت اقتصاد ملّی به این مسأله توجّهی بفرماید و تجّار و سرمایه‌داران داخلی، چه از خود كرمان و چه از نقاط دیگر مثل یزد و اصفهان و تهران و تبریز را تشویق نماید كه در شهر كرمان مؤسّسات قالی‌بافی دایر نمایند كه شاید پس از مدتّی متدرّجاً این صنعت زیبا به دست خود ایرانی افتاده و منافع هنگفتی كه از این راهگذر به جیب خارجی‌ها می‌رود عاید خود ملّت ایران شود.

ثانیاً: نخ قالی راعموماً از خارج وارد می‌كنند و البتّه این خود یك نقص خیلی عظیمی است. برای اینكه قالی كرمان و پارچه‌بافی یزد از ریسمان خارجه مستغنی شود، تأسیس یك كارخانۀ نخ‌ریسی در كرمان بی‌اندازه ضرورت دارد. سابق اغلب تصوّر می‌نمودند كه شاید پنبۀ ایران به تنهایی برای نخ و ریسمان خوب نیست، ولی كلنل نول، قنسول انگلیس كه راجع به هر رشته از اقتصادیات كرمان مطالعات دقیقی نموده، یك خروار از پنبۀ رفسنجان فرستاده است در بمبئی و رشته‌اند. نخ‌های این پنبه تا نمره 20 خیلی خوب بیرون آمده به مراتب بهتر از نخ‌های نمرۀ بیستی است كه در كرمان و یزد معمول است و اینك نمونۀ نخ مزبور [را] تقدیم می‌دارد. در صنعت قالی‌بافی عموماً نمرۀ 20 به كار می‌برند و برای پارچه‌های یزد نیز صدی 95 از همین نخ مصرف می‌نمایند. چنانكه اكنون روزانه سیصد بقچه از نخ نمرۀ 20 در یزد مصرف می‌شود. قنسول مزبور پس از امتحان پنبه، مطالعاتی در مقدار پنبه[ای] كه در رفسنجان به عمل می‌آید و مقدار احتیاج یزد و كرمان به نخ نمره 20 می‌نماید، معلوم می‌كند كه تنها در رفسنجان در سال بی‌آفت 2500 خروار، در سال‌های آفت‌دار در حدود 1500 خروار پنبه به عمل می‌آید و احتیاج كرمان و یزد [را] در حدود 1200 خروار تشخیص می‌دهد. ایشان برای یك ماشینی كه در سال، 1200 خروار نخ تهیّه نماید، با مؤسّسات ماشین‌فروشی لندن مكاتباتی می‌نمایند و پس از سؤال و جواب‌های زیاد معلوم می‌كند كه یك كارخانه كه در سال، 1200 خروار نخ تهیّه كند تا موقع كار افتادن و شروع به كار در حدود چهارصد هزار تومان مخارج خواهد داشت. بعد از آن مخارج را با عایدات تطبیق می‌كند و چنین نتیجه می‌گیرد كه اگر قیمت پنبه كه در غالب اوقات در كرمان یك من 8 قران است به یك تومان ترقّی كند و قیمت نخ كه فعلاً در غالب اوقات 64 قران است به 45 قران تنزل نماید، در سال صدی سی‌وهفت از منافع خالص به صاحبان سهام خواهد رسید. بعد از اتمام این مطالعات، راجع به قوّه[ای] كه ماشین را حركت دهد مطالعاتی می‌كند. در این قسمت دو نظر اتّخاذ نموده است: اوّلاً استخراج معدن زغال سربنان كه تا شهر 24 فرسخ مسافت دارد و گویا طوری كه مهندس پلیس جنوب تشخیص داده این معدن از سایر معادن زغال كرمان پرمایه‌تر است، به نظر مشارالیه اگر زغال استخراج شود این كار زودتر عملی خواهد شد

ثانیا: به وسیلۀ قوّۀ آبشار در این قسمت مطالعات ذی‌قیمتی نموده و پس از تحقیقات زیاد معلوم می‌نماید كه آب تیكران بالای سر ماهان كه پس از مشروب ساختن باغ شاهزاده وارد قریه ماهان می‌شود، از جای دیگر مناسب‌تر است. زیرا قوّۀ این آب در تابستان و زمستان همیشه به یك میزان است و در حدود 500 اسب قوّه دارد. به خلاف اغلب آب‌های ایران كه در زمستان و بهار قوی است، ولی در تابستان ضعیف می‌شود. كارخانه[ای] كه ایشان در نظر گرفته‌اند محتاج 250 قوّه اسب است. لیكن برای استفاده از این آب و تشكیل یك آبشار قوی لوله‌كشی لازم است كه مخارج آن قدری زیاد است، امّا مع‌هذا چون در آتیه مخارج زیادی بر آن تعلق نمی‌گیرد از سایر اقدامات مفیدتر خواهد بود. پس از تكمیل در صدد تشكیل یك شركت سهامی از تّجار كرمان و یزد و اصفهان بر می‌آید و در این باب كوشش‌های زیادی كرده و زمینه را كاملاً حاضر نموده چنانكه چند نفر از تّجار و متموّلین كرمان، مثل سروشیان و كیانیان را كه ملاقات كردیم جداً داوطلب این امر هستند، ولی چون قونسول مزبور از كرمان احضار شده، شاید این اقدامات عقیم بماند. خیلی لازم است كه اولیای معظّم دولت این اقدام را تعقیب فرمایند. زیرا این مساله برای اقتصاد كرمان از مسائل حیاتی به شمار می‌آید. هرگاه این كارخانه تأسیس شود، بی‌اندازه در بهبودی اوضاع این حدود مؤثّر خواهد بود، زیرا فعلاً تمام پارچه‌های یزد و قالی كرمان با نرخ خارجی بافته می‌شود و در حقیقت پارچه‌[ای] كه با نخ خارجی بافته می‌شود، نمی‌توان آن را یك پارچه وطنی دانست. اقدام در تأسیس یك كارخانۀ نخ‌ریسی برای كرمان‌ مقدّم بر تمام كارها است و زودتر از هر چیزی می‌توان نتیجه گرفت.

 

* معادن

طوری كه اشخاص مطّلع اظهار می‌دارند و از بعضی از دوسیه‌هایی كه در مالیۀ كرمان موجود است، می‌توان استنباط نمود معادن مختلفه زیادی در كرمان موجود است كه اینك اسامی قسمت‌های مهم‌تر آن را به عرض می‌رساند:

 

* زغال‌سنگ:

1 – در نزدیكی كوه بادامویه كه 7 فرسخ در شمال غربی شهر كرمان است، معدن زغال‌سنگ خیلی بزرگی وجود دارد كه دارای چندین فرسخ طول و عرض است و در سال 1305 ادارۀ مالیه مقداری از این زغال [را] برای امتحان آورده و با وجود اینكه از سطح زمین بدون عملیات حفّاری برداشته شده باز به خوبی سوخته است. البتّه در صورت حفّاری و استخراج زغال‌سنگ از طبقات پایین بهتر خواهد شد.

2 – در كوه بنان و طغرالجرد واقع در زرند، دو معدن زغال‌سنگ موجود است كه مخصوصاً معدن موسوم به سربنان كه در 24 فرسخی شهر كرمان واقع است، بر طبق تحقیقات مهندسین پلیس جنوب از سایر معا دن زغال‌ كرمان پرمایه‌تر است. البتّه در این قسمت تحقیقات عمیق‌تری لازم است كه كدام یك از معادن پرمایه‌تر می‌باشد.

3 – در 6 فرسخی شهر كرمان، شرقی باغ سرآسیاب كوهی است كه روی آن معدن زغال‌سنگ وجود دارد. قسمتی كه از زغال آن نمایان است به طول 15 و عرض 3 ذرع است. خیلی مقتضی است كه هرچه زودتر دولت برای استخراج زغال‌سنگ كرمان اقدام بفرماید، زیرا از یك طرف اهالی به واسطۀ احتیاج زیاد به سوخت، درخت‌های جنگلی كوهستان را قطع نموده و به مصرف سوخت می‌رسانند و همین مسأله چنانكه در قسمت فلاحت عرض شد، باعث قلّت اشجار و بالنتیجه كمی بارندگی شده است. برای جلوگیری از قطع اشجار كوهستان جز به دست آوردن موادّ دیگری برای سوخت چاره دیگری موجود نیست. از طرف دیگر، شهر كرمان بالاخره یك شهر فلاحتی نخواهد شد و باید از راه صنعت این شهر را آباد نمود و برای اینكه این شهر به یك شهر صنعتی واقعی مبدل گردد، قبل از همه چیز محتاج به زغال و اگر زغال موجود بود خود تجّار محلّی نیز به جلب ماشین اقدام می‌نمودند، زیرا روی هم رفته ذوق سكنۀ كرمان ذوق صنعتی است.

 

 

راه و معدن استان كرمان

 

استان كرمان كه از لحاظ جغرافیایی در منطقۀ مركزی ایران قرار گرفته، نه تنها از محصولات كشاورزی و صنعت قالی‌بافی برخوردار بود، بلكه دارای معادن زغال‌سنگ، مس، سنگ پنبه و همچنین راه‌های ارتباطی با سایر شهرهای شمالیجنوبی و شرقیغربی كشور نیز بوده است

در این شماره به قسمت دیگری از راپورت اوضاع عمومی و اقتصادی كرمان كه توسّط مهرآوران، رئیس هیأت تفتیشیه مالی كرمان برای تیمورتاش تهیّه شده است، پرداخته می‌شود. این اسناد تحت عنوان مجموعه گزارش‌های ایالات و ولایات از اوضاع اجتماعیاقتصادی ایران در سال 1310 و توسّط مركز اسناد ریاست جمهوری در سال 1383 به چاپ رسیده است كه تقدیم خوانندگان گرامی می‌شود.

سنگ‌ پنبه: در كوهستان زرند در محلّی موسوم به كوجهر كه از نقاط كوهستان است، در قلۀ كوهی به طول سه هزار ذرع و عرض دویست ذرع، معدن سنگ پنبه وجود دارد و اوّل مرتبه كه به استخراج آن شروع شده است، توسّط سكرات‌خان نامی بوده است كه در 37 سال قبل بر حسب دستور یك نفر انگلیسی سه تن سنگ پنبه استخراج نموده و به لندن حمل كرده است.

مشارالیه به تاریخ 29 ژوئن 1927 در جواب مراسلۀ مالیۀ كرمان می‌نویسد كه معدن سنگ پنبه كه در دو فرسخی قریه كوجهر واقع است و ما آن را كشف نموده و سه تن از آن به لندن ارسال داشتیم، معلوم شد كه سنگ پنبه زرند از حیث جنس از بهترین سنگ‌ پنبه های دنیا است، ولی طولش قدری كوتاه و به طول سنگ پنبه ایطالی كه از همه جای دنیا بلندتر است، نیست.

سكرات‌خان تعطیل استخراج سنگ‌ پنبه را به گرانی و نبودن وسایل حمل‌و‌نقل نسبت می‌دهد و می‌گوید چون از سیرجان تا بندرعباس خرواری 15 تومان الی 18 تومان كرایه می‌گرفتند و ما از روی اصول علمی هم استخراج نمی‌نمودیم مقرون‌به‌صرفه نبود. بدیهی است امروز كه راه از سیرجان تا بندرعباس اتومبیل‌رو می‌باشد و كرایه هم ارزان‌تر است، در صورتی كه از روی اصول علمی استخراج شود مقرون‌به‌صرفه خواهد بود و اینك مقداری از نمونۀسنگ پنبۀ‌ مزبور به وسیله پست ارسال گردید.

سنگ‌پنبه خبر اقطاع: از وضعیت سنگ‌ پنبۀ آنجا اطّلاعات مبسوطی در دست نیست، فقط یك مقدار از نمونه آن نیز به دست آورده به ضمیمه نمونه‌های دیگر تقدیم می‌شود.

معدن مس بهراسمان: معدن مس بهراسمان كه در مضافات جیرفت واقع است، از معادن مهم ایران به شمار می‌رود. سابق اهالی آن حدود با عملیات خیلی ساده مس مزبور را استخراج كرده و به مصرف ساختن جام‌های معروف كرمانی می‌رسانده‌اند. از چند سال به این طرف دولت از دخالت دیگران جلوگیری نموده و به اجاره آقای مؤسّس‌خان و دیگران داده است.

گویا مستاجرین مزبور حاج معین‌التجار بوشهری را نیز شركت داده‌اند، ولی آنها نیز از روی یك عملیاتی طبق اصول علمی شروع به استخراج ننموده‌اند فقط با همان ترتیب قدیم مقداری استخراج كرده و امسال به كلّی كار كردن را تعطیل نموده‌اند. طوری كه یك نفر مهندس آلمانی كه برای معاینۀ این [معدن] استخدام كرده‌اند، اظهار داشته است. معدن مس بهراسمان از معادن خیلی مهمّ مس می‌باشد. مس مزبور از قرار معلوم دارای مقداری مادّۀ طلایی است و به همین واسطه دارای رونق و جلای مخصوص می‌باشد. نمونه‌ای از سنگ معدن مزبور نیز تقدیم گردید.

طرق و شوارع

راه‌های عمدۀ اتومبیل‌رو كرمان فعلاً راه بندرعبّاس به كرمان و راه كرمان به یزد و اصفهان و تهران است. از سیرجان كه در معبر راه بندرعبّاس واقع است تا شیراز نیز راه اتومبیل‌رو می‌باشد، ولی این راه در فصل زمستان به واسطۀ یك كویر باتلاقی كه در فاصلۀ بین فارس و كرمان واقع است، مانع از عبور اتومبیل است. از كرمان به بم كه باز یك نقطۀ مهمّی است نیز راه شوسه وجود دارد، ولی اگر تا نرماشیر و راین كه از حیث حاصلخیزی بر بم هم ترجیح دارد، راه شوسه كه چندان خرجی ندارد موجود بود، البتّه منافع آن خیلی زیادتر بود و در آبادی شهر كرمان هم تأثیری زیاد داشت. اگر چه راه‌های كرمان نواقصی دارد، امّا چندان بدتر از سایر راه‌های ایران نیست و امید است كه به طول مدّت و توجّه اولیای دولت و كوشش زیادی كه رئیس طرق این ناحیه دارد، ‌نواقص فعلی نیز مرتفع گردد. لكن عقیدۀ هیات بر این است كه راه‌هایی كه برای آبادی این ایالت مؤثّر خواهد بود از این قرار است:

1 – راه كرمان به جیرفت و بندرعبّاس كه تفصیل آن در قسمت اوضاع محالات خمسه به عرض می‌رسد. این راه چون همه جا از نقاط حاصلخیز و پراستعداد عبور می‌نماید، در آبادی شهر كرمان تأثیر خیلی عظیمی خواهد داشت.

2 – راه خبیص به كرمان: چون خبیص یك نقطۀ حاصلخیز و پرنعمتی است و قسمتی زیاد از مایحتاج شهر كرمان از آنجا تأمین می‌شود، بدیهی است كه تسطیح این راه تاثیر زیادی در آبادی كرمان خواهد بخشید. قبل از این والی ایالت كرمان كمیسیونی از تجّار و ملّاكین تشكیل داده كه بعضی از مخارج این راه را از ملّاكین خبیص تقبّل نمایند و مقداری هم دولت بدهد. مقتضی است تاكید شود كه والی جدید نیز این نقشه را تعقیب نماید كه هرچه زودتر وسایل تسطیح این راه را فراهم سازند. مخارج تسطیح این راه را گویا در حدود 30 هزار تومان برآورد كرده‌اند كه 18 هزار تومان آن را ملّاكین بدهند و بقیه را دولت بدهد.

3 – راه كرمان به قلعه عسكر و بافت و از آنجا به جیرفت: چون هیأت در مراجعت از جیرفت از این راه مراجعت نمود، كاملاً به اهمّیت این راه پی برد و چون ناحیۀاقطاع كه مركز آن بافت است یك ناحیۀخوب حاصلخیزی است كه اتّصال آن به كرمان و سایر نقاط هم موجب آبادی خود آن حدود می‌شود و هم از لحاظ آبادی شهر كرمان دارای تأثیر زیادی است، تسطیح آن ضرورت دارد. این راه چنانكه در قسمت راپورت جیرفت عرض شده راه خیلی سهل و آسانی است.

4 – راه از سیرجان به بافت: این راه اتومبیل‌رو است، ولی اصلاحاتی لازم دارد. اگرچه پس از تسطیح راه بافت به جیرفت و كرمان این راه چندان مهم نخواهد بود، امّا چون اصلاحش مخارجی ندارد و از لحاظ نقاط واقع بین بافت و سیرجان بی‌اهمّیت نیست و تا موقعی كه راه جیرفت به بندرعبّاس و بافت تسطیح نشده است، برای استفادۀ نواحی اقطاع از راه بندرعبّاس مفید است، اصلاح آن ضرورت دارد.

 

نگرانی از استعمال افیون مردم كرمان

 

اگر صنعت قالی‌بافی و معادن زغال‌سنگ و مس كرمان و همچنین محصولات كشاورزی این استان مركزی ایران به‌عنوان ابزارهای قدرت محسوب می‌شدند، امّا استعمال افیون توسط 80 درصد از زن و مرد كرمان به‌عنوان بلای خانمانسوز این استان موجب نگرانی بود

 

چنانچه مهرآوران، رئیس هیأت تفتیشیه مالی كرمان در راپورت خود به تیمورتاش وزیر دربار پهلوی اوّل از آن به عنوان بلای مسری به نسل‌های آینده نام برده است.

اوضاع صحّی

چون هوای كرمان خشك است و پشه هم وجود ندارد، از این رو هوایش سالم است و امراض زیادی ندارد. فقط امراض مقاربتی است كه بدبختانه به واسطۀ شیوع فساد اخلاق و عدم‌مواظبت و نبودن اطبّای مخصوص این كار در اینجاها نیز مثل غالب شهرهای عمده شیوع دارد و پیوسته هم بر انتشارش می‌افزاید و البتّه این خود بیش از هر چیزی نسل آتیۀ ایران را تهدید می‌نماید. خیلی مقتضی است كه تدابیر قاطعی برای جلوگیری از انتشار زیادتر این مرض و محدود كردن آن به وسیلۀ مواظبت اطبّای مخصوص اتّخاذ شود، والّا اگر به این نوع پیش رود، آتیۀ خطرناكی خواهد داشت و چنانكه شروع شده است از شهر به قراء و ایلات كه تنها عناصر قوی و نشیط مملكت هستند و هیچ گونه وسایل معالجه برای آنها میسّر نیست، سرایت خواهد كرد. دیگر بلای خانمانسوز تریاك است كه به طور خیلی موحش از هر مرض بدتر در شهر و حتّی در دهات كرمان شیوع دارد؛ چنانكه اگر بگوییم صدی هشتاد از مرد و زن در شهر كرمان مبتلا به استعمال افیون هستند، شاید اغراق نگفته باشیم و در نتیجه این همه تنبل و بی‌حال هستند، چنانكه یك نفر مسافر غریب به مجرّد ورود این امر را احساس می‌نماید. خیلی لازم است كه برای تقلیل استعمال این سمّ مهلك تدابیر مؤثّری اتّخاذ شود. تصوّر می‌رود كه تبلیغ دائمی و منظّم و متوالی بی‌اثر نخواهد بود، اقلًّا از سرایت به جوانان جلوگیری می‌نماید. اگر بتوان كاملاً از قاچاق جلوگیری به عمل آورد، البتّه مؤثّر خواهد بود، ولی با وضع فعلی و نبودن بودجۀكافی برای جلوگیری از قاچاق كه بتوان مفتّشین لایق درستكار مأمور جلوگیری نمود، البتّه نتیجۀ مهمّی گرفته نخواهد شد. تصوّر می‌رود تنها راه علاج، محدود نمودن زراعت تریاك و تهیّۀ محصولات دیگری است كه جانشین تریاك شود. چیزی كه تا درجه‌ای انسان را امیدوار می‌سازد این است كه خوشبختانه در بین شاگردان مدارس و حتیّ كسانی كه از مدارس ابتدایی تصدیق گرفته‌اند اشخاصی كه مبتلا به استعمال افیون باشند دیده نمی‌شود. این خود نیز یك مسألۀ قابل‌دقّتی است كه لزوم بسط معارف ابتدایی را ایجاب می‌نماید.

حكومت

ایالت كرمان سابق بر این دارای چهل حكومت‌نشین جزء و بی‌حقوق بوده كه غالباًد علاوه‌بر نگرفتن حقوق، مبلغی هم به والی وقت برای تفویض شغل می‌داده‌اند، ولی بعداً بسیاری از این حكومت‌ها الغا شده، امّا هنوز هم ده حكومت‌نشین جزء دارد كه بعضی از آنها بی‌حقوق هستند. واقعاً مسألۀ حكومت یا هر مأمور بی‌حقوق یكی از كارهای خیلی خبطی است كه جز تحمیل بر رعایا و ظلم و تعدّی به اشخاص ناتوان كه فریادشان به جایی نمی‌رسد، یعنی قادر بر فریاد نیستند نتیجۀ دیگری ندارد. مثلاً حكومت جیرفت دارای حقوق نیست در صورتی كه چند اسب و نوكر دارد كه همه مخارج و زندگانی لازم دارند. حكومت مزبور همیشه در نواحی مختلفۀ جیرفت در گردش می‌باشد و از قراری كه آنجا شهرت داشت به هر دهی كه وارد شود، مخارجش با كدخدا است. كدخدا هم اگر پنج تومان مخارج كند، حتماً 20 تومان از رعایا خواهد گرفت. اگر تنها همین یك تحمیل بیشتر بر مردم شود برای رعایای بی‌چیز این حدود خیلی گران تمام می‌شود در صورتی كه حكومت یا مأمور بی‌حقوق با چند نفر اجزا اگر اباذر و سلمان هم باشند مجبور به تعدّی خواهند شد و تعدّی هم به یك بیچاره می‌شود كه نتواند صدای خود را به گوش دولت برساند. اگر دولت به جای اینكه حكومت بی‌حقوق را بر مردم بگمارد یك مالیات اضافی بر اهالی آنجا تحمیل می‌نمود كه به طور مساوات بر همه تقسیم می‌شد، باز بهتر از این بود كه به اشخاص ضعیف‌تر تعدّی شود.عقیدۀ هیأت بر این است كه نقاط جزء، حكومت با حقوق لازم ندارد زیرا حكّام جز اینكه برای پیدا كردن راه دخل پیوسته مردم را به جان هم انداخته و تولید نفاق و اختلاف نمایند هیچ كار و وظیفه دیگری ندارند و چون مردم بیرون همه چشم و گوش بسته و بی‌اطّلاع از اوضاع هستند، هنوز با همان نظر سابق كه حاكم همه‌كاره و فاعل مایشاء بوده نظر می‌نمایند و از این رو در مقابل تعدّیات او با مأمورینش قوّۀ چون و چرا ندارند.هر گاه در نقاط جزء كه صلحیّه ندارد به جای حاكم یك امین صلح تعیین نمایند كه بتواند به مسائل حقوقی رسیدگی نموده و دعاوی مردم را حلّ‌و‌فصل نماید، خیلی اولی و اصلح می‌باشد. مخارج یك امین صلح هم شاید كمتر از مخارج یك حاكم و اجزایش باشد و علاوه‌بر آن خود صلحیّه دخل هم دارد در صورتی كه ادارۀ حكومتی هیچ دخلی برای دولت ندارد. مثلا صلحیّۀ بم در حدود ماهی هفتاد هشتاد تومان و گاهی صد تومان دخل دارد و مخارج ماهانۀ آن از صد و ده تومان تجاوز نمی‌كند. لیكن تنها حاكم بم كه هیچ شغل و وظیفه‌[ای] هم نداشته، شخصاً بدون اجزایش ماهی 120 تومان حقوق داشته است و فعلاً حكومت ندارد و ضرری هم به دستگاه دولت نرسیده است

 

با تأمین قضایی زحمت دولت كمتر می‌شود

 

وجود ولات و حكّام بزرگ در مراكز ایالت و ولایات شاید لازم باشد، زیرا آنها در شهر و در بین اشخاص فهمیده هستند كمتر تعدّی می‌كنند و علاوه‌بر آن اغلب اشخاص با فهم و دانایی می‌باشند، ولی حكّام جزء غالبا از همان فرّاش‌های عهد استبداد می‌باشند كه در نظر آنها ظلم و تعدّی اساسا قبیح نیست. هر مأموری كه به درد هیچ كار نمی‌خورد و برای هیچ امری خوب نیست. فوری او را حاكم یكی از نقاط دوردست می‌نمایند كه فریاد مردمش به گوش اولیای امور نمی‌‌رسد و مثل این است كه تعدّی به اشخاص جاهل و نفهم جایز و روا باشد. خلاصه تصوّر می‌رود وجود حكّام در نقاط جزء هیچ لزومی ندارد و به جای آنها رئیس بلدیّه یا نظمیّه تعیین نمایند كه به كارهای حكومتی نیز رسیدگی نمایند.

 

* معارف

ایالت كرمان دارای 45 باب مدرسۀ مذكور و 10 باب مدرسه اناث است كه دارای 2912 نفر محصّل و 873 محصّله و 24 معلّمه و 162 نفر معلّم می‌باشد. البتّه در مقابل هیچ، این اندالزه مدرسه و محصّل یك چیزی است. لیكن اگر به وسعت ایالت كرمان نظر نماییم می‌بینیم كه هیچ نیست چنانكه بلوكات بسیاری وجود دارد كه اصلا دارای مدرسه نیست و در نقاطی كه هم هست به واسطۀ كمی بودجه، نواقص خیلی زیادی دارد.حقوق معلّمان مدارس نواحی به حدّی است كه ابدا نمی‌توان با این حقوق زندگانی كرد و تصوّر می‌رود كه علّت عمدۀ آن افراط و تفریطی است كه در مركز می‌شود، زیرا بعضی از معلّمان مركزی بیش از گنجایش بودجۀ ایران حقوق می‌گیرند، ولی به معلّمان ولایات حتّی به اندازۀ فرّاش مركز هم حقوق نمی‌دهند. تصوّر می‌رود كه اگر در بودجۀ مركزی وزارت معارف و حقوق معلّمان مركزی وزارت معارف تجدیدنظری شود و همین بودجۀ فعلی از روی عدالت و انصاف تقسیم گردد بتوان كمك بیشتری به معارف ولایات كرد. رئیس معارف یك آدم‌ جدّی لایق و كارآمدی است، امّا با قلّت بودجه می‌تواند چه بكند؟

اقبال اهالی كرمان به تحصیل قابل همه نوع تمجید است، ولی عیبی كه در ایران است این است كه می‌خواهند همه چیز را دولت بكند و هیچ یك از ملّاكان و متموّلان حاضر نیستند كه یك مدرسۀ ابتدایی هم تأسیس نمایند، یعنی صفت ایثار ابداً در بین ما وجود ندارد.

روحیات اهالی

مردم شهر چند دسته هستند: یك دسته متنفّذین و كسانی هستند كه سابق در نتیجۀ ضعف دولت بر گردن مردم سوار بوده و چون به نفوذ نامشروع آنها خاتمه داده شده، از اوضاع فعلی ناراضی هستند. طبقۀ عوام و نفهم كه البتّه دارای عقیده و اراده‌ای نیستند، ولی روی هم رفته [مثل] همان طبقه نیز بدبین نمی‌باشند. طبقۀ دیگر كه عبارت از اشخاص فهمیده بی‌غرض باشند، روی هم رفته از اوضاع فعلی راضی هستند و به آتیۀ ایران امیدواری زیاد دارند.

مخصوصاً هر قدر كه دولت عملاً حسن‌نیّت و اصلاح‌طلبی خود را بیشتر نشان می‌دهد، بر امیدواری مردم و اعتماد به حكومت مركزی افزوده می‌شود. هر گاه بعضی از مأموران طمّاع و بی‌ایمان موجبات عدم‌رضایت مردم را فراهم نمی‌كردند، روی هم رفته خود ملّت ایران یك ملّت مطیع و دولتخواهی است و اغلب پیشامدهای سوء كه در گوشه و كنار مملكت پیش می‌آید، نتیجۀ غرض‌ورزی یا طمع یا نفهمی مأموران است. اگر مأموران درست و بی‌طمع بودند ابداً پیشامدهای سوئی رخ نمی‌داد و دولت با فراغ خاطر می‌توانست به اصلاحات بپردازد. مسألۀ تفكیك مأموران خوب و بد از همدیگر یك مسأله‌ای است كه باید جداً مورد توجّه اولیای معظّم دولت واقع شود. بسیاری از خسارت‌ها فقط نتیجۀ نفهمی و سوء سلوك مأموران بوده است. در خاتمه یك مطلب دیگر را عرض می‌نماید و آن این است كه باید به تمام معنی تأمین قضایی به مردم داده شود. اگر تأمین قضایی به معنی واقعی خود به حدّی در مملكت بسط پیدا نماید كه مردم به آن ایمان آورند خیلی از زحمات دولت در قسمت اصلاحات كم خواهد شد و مردم خودشان شروع به آبادی و به كار انداختن ثروت خود می‌نمایند، ولی به طوری كه در مسافرت خود مشاهده نمودیم، در نتیجه گفتن زیاد و عمل كمی كه مردم از حكومت‌های سلف شنیده و دیده‌اند، هنوز این ایمان در بین مردم پیدا نشده است.

وظیفۀ دولت است كه به هر قیمتی است این مطلب را به مردم بفهماند. گمان می‌رود كه فهمانیدن این مطلب از هر چیز برای دولت و مملكت مفیدتر باشد. یكی از مسائلی كه شاید در این باب خیلی مؤثّر واقع شود این است كه اگر بعضی از قوانین به ضرر دولت هم باشد، دولت آن قانون را مجری و محترم شمرد، ولی متأسّفانه امروز هنوز این مسأله رعایت نمی‌شود. مثلاً در جایی كه به نفع دولت ممیّزی شده دولت آن ممیّزی را می‌پذیرد، ولی در هر نقطه كه به واسطۀ خرابی یا از بین رفتن ملك به ضرر دولت ممیّزی شده است، دولت آن ممیّزی را نمی‌پذیرد. این قبیل قوانین خیلی زیاد است كه همین كه با مصالح دولت اصطكاك نمود آن قانون مجری نمی‌شود و این مسأله بیش از هر چیزی سلب اطمینان مردم را می‌نماید. منافعی كه از اعتماد مردم به دولت عاید خواهد شد خیلی بیش از خسارتی است كه از اجرای آن قانون متوجّه دولت می‌شود. ما باید تنها مسائل مادّی را در نظر نگیریم و به معنویات نیز اهمّیت دهیم، زیرا فواید معنوی مستلزم جذب فواید مادّی هم خواهد شد.(10)

 

 

 ‏ توضیحات و مآخذ:‏

 

‏1- به اهتمام دکتر مرتضی مشیر « خاطراتی از اللهیار صالح» ، انتشارت مهر اندیش – 1382 – ص 332 ، ( توضیح اینکه  زنده یاد اللهیار صالح (1360 – 1273 شاز رهبران نهضت ملی ایران و یاروفار  دکتر مصدق  بود  که شرح زندگی سیاسی و اخلاق و خصوصیات این رجل  ملی  ایران را به نوشته خواهم آورد.)

2-  یرواند ، آبراهامیان« تاریخ ایران مدرن» –،1389، تاریخ ایران مدرن ، ترجمه محمد ایراهیم ‏فتاحی، تهران: نشرنی ، صص  134 – 131  

‏3 – پیشین صص 141 – 139  

4 –  پیشین –  صص 145 – 141  

‏5 – پیشین –  صص 159 – 158 

‏6 – پیشین –  ص – 164  

‏7 – پیشین –  صص 171 – 169  

‏8 – پیشین –  صص 177 – 173  ‏

‏9 –   *فصل سوم کتاب: «Great Britain & Rezashah: The Plunder of Iran, 1921-1941 C 2003»:  منبع: مطالعات تاریخی شماره 27

10 –  «اوضاع اقتصادی ایالات ایران در دوره رضاخان» 

منبع: دنیای اقتصاد یكشنبه 11 تا  18 بهمن 1388

//www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=194311“>http://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=194311

 

پی نوشت ها :

*محمد قلی مجد « رضاشاه و بریتانیا» – فصل سوم کتاب: «Great Britain & Rezashah: The Plunder of Iran, 1921-1941 C 2003»:  منبع: مطالعات تاریخی شماره 27

 

1- تلگرام قوام، مورخ 15 ژانویه 1922، ضمیمه گزارش کورنفلد، شمـ 222 (891,51/319)، مورخ 25 جولای 1923.

2- انگرت، تلگرام شمـ (241/ 51، 891)، مورخ 7 ژانویه 1922.

3- قوام، تلگرام شمـ (287/ 51، 891)، مورخ 16 آگوست 1922.

4- میلسپو، آمریکایی ها در ایران، ص. 253.

5- اوونز، تلگرام شمـ (,51 ،891 A،89 )، مورخ 7 دسامبر 1922.

6- کورنفلد، گزارش شمـ 203 (315/ 51، 891)، مورخ 5 جولای 1923.

7- کورنفلد، تلگرام شمـ (51، 891 A/97)، مورخ 9جولای 1923.

8- کورنفلد، تلگرام شمـ (891،51 A/ 101)، مورخ 23 جولای 1923.

9- گوتلیب، تلگرام شمـ 94 (318/ 51، 891)، مورخ 23 ژوییه 1923.

10- کورنفلد، گزارش شمـ 538 (A/87 891,01)، مورخ 11 ژوئن 1924.

11- کورنفلد، گزارش شمـ 222 (319/ 51، 891)، مورخ 25 جولای 1923.

12- موری، گزارش شمـ 638 (A/199 891,51)، مورخ 8 سپتامبر 1924.

13- موری، گزارش شمـ (1346/ 00، 891)، مورخ 6 مارس 1925.

14- همان.

15- میلسپو، آمریکایی ها در ایران، ص 75.

16- کورنفلد، تلگرام شمـ (A/93 891، 51)، مورخ 9 فوریه 1923.

17-کورنفلد، گزارش شمـ 244 (51،A /115، 891)، مورخ 21 آگوست 1923.

 18- کورنفلد، گزارش شمـ 317 (51,A/135 891)، مورخ 8 دسامبر 1923.

19- گوتلیب «وضعیت سیاسی کنونی در ایران که بر مستشاران آمریکایی و چشم انداز تجارت آمریکا تأثیرمی گذارد»(51,A /137، 891)، مورخ 2 دسامبر 1923.

 

20- همان.

21- فولر، گزارش 59 (57/ 20، 891)، مورخ آگوست 1925.

22- فیلیپ، شمـ 116 (59/ 20، 891)، مورخ 30 ژوئن 1926.

23- فیلیپ، شمـ 121 (60/ 20، 891)، مورخ 3 جولای 1926.

24- میلسپو، یادداشت شمـ (51/A/ 325 891)، مورخ 13 جولای 1926.

25- میلسپو، یادداشت شمـ (51/A ,325 891)، مورخ 13 جولای 1926.

26- هارت، گزارش شمـ 1240 (61/ 516، 891)، مورخ 1 اکتبر 1932.

27- هارت، گزارش شمـ 1606 (81/ 516، 891)، مورخ 26 دسامبر 1933.

28- هارت،گزارش 325 (56/ 5151، 891)، مورخ 28 ژانویه 1931.

29- هورنی بروک، گزارش 393 (p / 115 891، 001 ) ، مورخ 25 مارس 1935.

30- گوتلیب، گزارش شمـ (312/ 6363، 891)، مورخ 5 دسامبر 1923.

31- گوتلیب، تلگرام شمـ (318/ 6363 ،891)، مورخ 20 دسامبر 1923.

32- گوتلیپ، گزارش شمـ (321/ 6363، 891)، مورخ 27 دسامبر 1923

33- دالس، تلگرام شمـ (274/ 6363، 891)، مورخ 23 ژانویه 1923

34- هیوز، تلگرام شمـ (6363 ,A/ 335 891 )، مورخ 7 فوریه 1924

35- همان

36- کورنفلد، تلگرام شمـ (337/ 63636، 891)، مورخ 9 فوریه 1924

37- وزارت امور خارجه، یادداشت شمـ (338 /6363، 891) مورخ 9 فوریه 1924

38- کورنفلد، گزارش شمـ 373(340/ 6363، 891)، مورخ 12 فوریه 1924

39- کورنفلد، تلگرام شمـ (344/ 6363، 891)، مورخ 15 فوریه 1924

40-هیوز، تلگرام شمـ (345/ 6363، 891)، مورخ 19 فوریه 1924

41- موری، گزارش شمـ 854 (582/ 6363، 891) ، مورخ 20 ژانویه 1925.

 

42- کورنفلد، گزارش شمـ 55 (1/ 628، 891)، مورخ 4 اوت 1922

43- زندگی اقتصادی، 20 مه 1924؛ گزارش وزارت بازرگانی به وزارت امور خارجه، شمـ (5 /628، 891)، مورخ 21 ژوئن 1924

44- ایمبری، گزارش شمـ 42 (6/ 628، 891)، مورخ 14 ژوئن 1924

45- ایمبری، گزارش شمـ 44، «قرار داد بین ایران و روسیه شوروی برسر شیلات خزر» (7/ 628، 891)، مورخ 20 زوئن 1924.

46- موری، گزارش شمـ 700 (8/ 891/ 628)، مورخ 23 اکتبر 1924

47- میلسپو، یادداشت «قرار داد پیشنهادی شیلات با روس ها، مورخ 7 اکتبر 1924

48- موری، گزارش شمـ 724 (9/ 628، 891)، مورخ 5 نوامبر 1924.

49- نیلسن، گزارش شمـ ( 18/ 628، 891) ، مورخ آگوست 1927.

50- فیلیپ، گزارش شمـ 466 ( 4/ 9111، 761)، مورخ 21 اکتبر 1927.

51- فیلیپ، گزارش شمـ (6/ 761)، مورخ 3 نوامبر 1927.

52- فیلیپ، گزارش شمـ 487 (1435 / 00، 891)، مورخ 12 نوامبر 1927.

53- هارت ، گزارش شمـ 1158( 33/ 628، 891) ، مورخ 14 ژوئن 1932.

54- هارت، گزارش شمـ 1310 ( 1/ ع. ح. خ. تیمورتاش /44، 891) ، مورخ 29 دسامبر 1932.

55- هارت ،گزارش شمـ 282 ( 00/ B /36، 891) مورخ 12 ژانویه 1931.

56- همان.

57- همان.

58- هارت، گزارش شمـ 485 (00/ B /44، 891)، مورخ 24 مارس 1931.

59- همان.

60- فیلیپ، گزارش شمـ 129 (325/ 51، 891)، مورخ 13 جولای 1926

61- اموری، گزارش شمـ 1253 (891,51A)، مورخ 4 دسامبر 1925

62- اموری، گزارش شمـ 1260 (891,51A/313)، مورخ 16 دسامبر 1925

63- فیلیپ، گزارش شمـ 405( 891,51A/407)، مورخ 11 آگوست 1927

64- فیلیپ، گزارش 409 ( 891,51A/405)، مورخ 13 آگوست 1927

65- میلسپو، آمریکایی ها در ایران، ص . 34.

 

منبع: مطالعات تاریخی شماره 27

 

شماره ۸۴۶ از ۶ تا ۲۰ بهمن

اخبار مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید