زبالهگردی امروز صرفا یک مشکل زیستمحیطی یا اقتصادی نیست، بلکه یک تراژدی اجتماعی است که افراد فقیر را در چرخه بردگی مدرن نگه میدارد و اگر ارگانها و نهادهای نظارتی ورود جدی به آن نداشته باشند، این شبکه سیاه روزبهروز قدرتمندتر خواهند شد و هزینههای جبرانناپذیری را بر جامعه تحمیل میکنند.
زبالهگردی پدیدهای است که در بسیاری از کلانشهرهای جهان، به ویژه در کشورهای در حال توسعه به شکل سازمانیافته و گاه مافیایی درآمده، در ایران نیز این پدیده به یک چالش اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده که در پسِ آن، شبکههای غیرقانونی فعالیت میکنند و به “مافیای زبالهگردی” معروف هستند.
این شبکهها از فقر و بیکاری سوءاستفاده کرده و با بهرهکشی از نیروی کار آسیبپذیر، سودهای کلانی به جیب میزنند، ساختار مافیای زبالهگردی معمولاً از سه لایه زبالهگردها (قربانیان اصلی)، دلالان و واسطهها و سرشاخههای اصلی تشکیل شده که فعالیت خود را از روستاهای کوچک شروع کرده تا به شهرهای بزرگ و بزرگتر میرسند.
زبالهگردی نه تنها بهرهکشی از افراد محروم را ترویج میدهد، بلکه موجب گسترش اقتصاد سیاه و آسیبهای زیستمحیطی میشود. و حل این مشکل نیازمند عزم جدی دولت، شهرداریها و سازمانهای مردمنهاد است تا با شفافسازی و نظارت، این شبکههای غیراخلاقی را از بین ببرند.
فعالیت زبالهگردها به دلیل تشدید فقر و بیکاری، سودآوری کلان و ضعف نظارت در سیستم ساماندهی پسماند امروزه در حال افزایش است و بسیاری از آنها کودکانِ بازمانده از تحصیل، زنان سرپرست خانوار، معتادان و مهاجران افغانی هستند که به طور غیرقانونی زبالهگردی را برای خود به شغل تبدیل کرده و از انجام آن سود میبرند.
کودکان در صف اول زبالهگردی
مهار این بحران البته نیازمند راهکار فوری و عاجل است که از جمله این راهکارها میتوان به پایش و انحلال شبکههای مافیایی با همکاری قوه قضاییه و نیروی انتظامی، ساماندهی زبالهگردها تحت حمایت بیمه و حداقل دستمزد، شفافسازی قراردادهای پسماند شهرداریها، جرم انگاری بکارگیری کودکان در زبالهگردی و اجرای قانون منع کار کودک و تشکیل تعاونیهای رسمی بازیافت برای ساماندهی شفاف این صنعت اشاره کرد.
در کنار رشد روزافزون زبالهگردی، ضایعات فروشیها نیز برای تکمیل این چرخه به صورت قارچگونه در سطح شهرها در حال افزایش است که ارگانهای مختلف به ویژه شهرداری و نیروی انتظامی را در برخورد با این معضل دچار مشکل کرده است، اگر ضایعاتفروشی یا جمعآوری پسماندهای قابل بازیافت را یک فعالیت اقتصادی مفید برای محیطزیست و اقتصاد شهری بدانیم، اما با چالشهای متعددی در سطح شهرها مواجه هستند.
طبق بررسیهای انجام شده ۱۳۷ واحد ضایعاتی در شهر ملایر فعالیت میکنند که با پیگیریها و ساماندهیهای انجام شده توسط شهرداری و دیگر ارگانهای ذیربط؛ تعداد ضایعاتفروشی بدون مجوز به ۵۰ واحد دارای مجوز تقلیل یافت.
مسائل بهداشتی و محیط زیستی، مشکلات مدیریتی و قانونی، چالشهای اقتصادی و اجتماعی، مشکلات ایمنی و امنیتی و چالشهای فناوری و زیرساختی از مهمترین معضلات و مشکلات ضایعاتفروشیها است که امروز دستگاههای مرتبط را با چالش مواجه کرده و با ساماندهی و ایجاد تشکلهای رسمی و ارائه مجوزهای کنترلشده، ایجاد سیستم تفکیک از مبدأ، افزایش نظارت بهداشتی و محیط زیستی و مدیریت صحیح، ضایعاتفروشیها میتوانند به یک صنعت پاک و سودآور تبدیل شوند و زیرپوشش قرار دادن زبالهگردها، هم اشتغال ایجاد و هم به حفظ محیطزیست کمک کنند.
طبق گزارشهای اعلام شده، اکثر زبالهگردها ساکن شهر ملایر نیستند و یا از شهرهای دیگر مدیریت میشوند و یا افراد معتادی هستند که بیخانماناند و از این طریق با واحدهای ضایعاتی در ارتباط هستند و نسبت به فروش زبالههای جمعآوری در سطح شهر اقدام میکنند و آمار دقیقی از آنها در دست نیست.
اما طبق بررسیهای انجام شده ۱۳۷ واحد ضایعاتی در شهر ملایر فعالیت میکنند که با پیگیریها و ساماندهیهای انجام شده توسط شهرداری و دیگر ارگانهای مرتبط؛ تعداد ضایعاتفروشی بدون مجوز به ۵۰ واحد دارای مجوز تقلیل یافت و واحدهای متخلف و غیرمجاز جمعآوری ضایعات بسته شدند، البته به گزارش پلیس حدود ۱۲۰ واحد ضایعاتی همچنان در حال فعالیت در سطح شهر هستند.
زبالهگردی و ضایعاتیها عامل افزایش سرقتها
فرماندهی انتظامی ملایر معتقد است: یکی از مشکلات در ساماندهی ضایعاتیها رشد قارچگونه آنهاست که موجب افزایش سرقتهای خُرد شده و در بسیاری از موارد از طریق این مالخرها به سارقان دست پیدا میکنیم.
سرهنگ «احمد ساکی» در گفت و گو با خبرنگار ایرنا با اشاره به برخورد جدی پلیس با مافیای خرید و فروش ضایعات واقع در حاشیههای شهر ملایر، گفت: با توجه به سرقت خودروها و وسایل درون آنها، بخشی از این امر ناشی از خرید اینگونه وسایل توسط ضایعات فروشیهای واقع در حاشیههای شهر است.
سرهنگ ساکی: ۲ واحد ضایعاتی به خاطر خرید اموال مسروقه و کشف پلاکهای خودروی سرقتی پلمب شدند.
وی با بیان اینکه زبالهگردها بیشتر افراد معتاد هستند و ضایعاتیها نیز ضایعات مسروقه را با کمترین قیمت از معتادان خریداری میکنند، اظهار کرد: ضایعاتیهای غیرمجاز در حاشیه شهر موجب اذیت و آزار مردم و بد جلوه دادن چهره شهر شدهاند و از دستگاهها و اتحادیههای مربوطه درخواست داریم در این زمینه به یاری شهرداری و پلیس بیایند.
فرمانده انتظامی ملایر با بیان اینکه بازدید و نظارت از واحدهای ضایعاتی سراسر شهر به طور مستمر و هفتگی در حال انجام است، افزود: از ابتدای امسال تاکنون بیش از ۱۲ نفر از متصدیان واحدهای ضایعاتی که اقدام به خرید اموال مسروقه شامل سیمهای برق هوایی، سیمهای مخابراتی، دینام، پمپ کولر، آلومینیومهای آرامستانها و باطری خودرو کرده بودند، دستگیر شدند.
سرهنگ ساکی ادامه داد: همچنین ۲ واحد ضایعاتی به خاطر خرید اموال مسروقه و کشف پلاکهای خودروی سرقتی پلمب شدند.
وی در عین حال بر لزوم اخذ جواز کسب برای واحدهای ضایعاتی، نصب دوربینهای مداربسته در ورودی و اطراف محل کسب، داشتن دفتر مخصوص خرید اموال از فروشندگان و ثبت شماره تماس و مشخصات دقیق فروشنده و شماره پلاک خودرو یا موتور سیکلت و همکاری با پلیس(شماره تماس ۱۱۰ یا ۱۳۰) برای دستگیری سارقانی که قصد فروش اموال سرقتی دارند، تاکید کرد.
صدور مجوز قانونی برای صنوف ضایعاتی
در کنار اقدامات پلیس و تشدید نظارتهای قانونی نیروی انتظامی در برخورد با جرائم خرد همچون سرقت، ارگانها و نهادهای دیگری به ویژه شهرداری، اصناف، نهادهای حمایتی بهزیستی و کمیته امداد، محیط زیست، بهداشت و درمان، شورای اسلامی شهر و دستگاه قضایی برای برخورد و ساماندهی زبالهگردها و واحدهای ضایعاتی دخیل هستند.
صدور مجوز فعالیت از سوی اصناف برای واحدهای خرید و فروش ضایعات و نظارت و بازرسی از این واحدها باید مجدانه و بدون مماشات باشد، حتی انتخاب رییس اتحادیه مرتبط با واحدهای ضایعاتی باید غیر از افراد مرتبط با این شغل باشند، تا در صدور و یا لغو مجوز این صنوف بدون جانبداری و مماشات برخورد شود.
در همین رابطه «میثم زندیه» رییس اتاق اصناف ملایر با بیان اینکه نظارتهای ما از اصناف به طور جد انجام میشود، تاکید کرد: طبق تصمیمگیریهای اتخاذ شده، برای واحدهای ضایعاتی مجوزهای قانونی صادر میشود تا به شغل و صنف قانونی مشغول به کار شوند و دیگر مزاحمتی برای مردم ایجاد نشود.
ذکر این نکته ضروری است که زبالهگردها و جمعآورندگان ضایعات بیشتر در زمینه جمعآوری فلزات، پلاستیکها، کاغذ و مقوا، شیشه، لوازم الکترونیکی، نخالههای ساختمانی و سیمهای مسی فعالند و گاهی در لابه لای این مواد قابل بازیافت، نسبت به جمعآوری اموال سرقتی نیز اقدام میکنند.
زبالههای عفونی خارج از دسترس زبالهگردها
یک کارشناس بهداشت معتقد است که زبالهگردها از جمعآوری هرگونه پسماندی که برای آنها به پول تبدیل شود، نمیگذرند، به همین دلیل از نظر بهداشتی، میتوانند تهدیدات جدی هم برای خود و هم برای مردم و محیط زیست ایجاد کنند.
«علیرضا زنگنه» تاکید کرد: زبالهگردی غیرقانونی و مدیریت نشده میتواند باعث پخش آلودگی شود و سلامت عمومی را تهدید کند که در این زمینه برای کاهش خطرات بهداشتی باید از تجهیزات حفاظت فردی، آموزش بهداشت فردی و اجتماعی به زبالهگردها، جایگزینی مشاغل پایدار برای کاهش وابستگی به زبالهگردی و سیستمهای جمعآوری و بازیافت ایمنتر استفاده شود.
وی گفت: در همین راستا برای کاهش خطر بهداشتی و جلوگیری از بروز بیماریها، تمامی زبالههای عفونی بیمارستانی و مطبها از دسترس زبالهگردها به دور است و روزانه تحویل شرکت مخصوص این کار شده و نابود میشود و تحویل این زبالهها به این شرکت الزامی است.
زنگنه با بیان اینکه زبالههای عفونی در بیمارستانهای ملایر توسط ۲ واحد نابود میشود، ادامه داد: زبالههای عفونی در کیسههای مخصوص جمعآوری و از بیمارستان خارج میشود.
طبق آمار روزانه به طور میانگین حدود ۱۱۵ تُن زباله در سطح شهر ملایر تولید میشود و هر شهروند ملایری روزانه ۷۲۹ گرم زباله، هر ماه ۲۲ کیلو و در سال ۲۶۴ کیلو زباله تولید میکند که آمار بالایی است و میتواند درآمد بالایی را برای زبالهگردها و واحدهای ضایعاتی به همراه داشته باشد.
از سوی دیگر شهرداری روزانه ۲ میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال و در مجموع سالانه ۸۰۰ میلیارد ریال برای نظافت و پاکیزگی شهر ملایر هزینه میکند، هزینهای هنگفت که در هر صورت برای مدیریت آن نیازمند همکاری شهروندان و ارگانهای مربوطه برای ساماندهی پسماند است.
تولید روزانه ۱۱۵ تُن زباله در شهر ملایر
معاون خدمات شهری شهرداری ملایر در این رابطه در گفت و گو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: طرح تفکیک زباله از مبداء یکی از اقدامات مهم و اساسی شهرداری ملایر است که از تیرماه آغاز و پیمانکار این طرح نیز انتخاب شده تا بتوانیم از این طریق گام موثری برای ساماندهی واحدهای ضایعاتی و زبالهگردها برداریم.
«مجتبی داوری» افزود: پس از پیگیری و ساماندهی واحدهای ضایعاتی، در حال حاضر ۵۰ واحد انبار ضایعاتی در سطح شهر داریم که طبق (بند ۲۰ ماده ۵۵) از مناطق مسکونی شهر خارج و در کمربندیها مستقر شدند؛ تعدادی واحد ضایعاتی نیز به صورت دورهگرد داریم که از نظر بهداشتی وضعیت خوبی ندارند.
وی با بیان اینکه در قالب طرح تفکیک از مبداء در حال ساماندهی واحدهای ضایعاتی هستیم، بیان کرد: طی روزهای گذشته رییس اتحادیه پروفیلکاران ملایر درخواست تشکیل جلسه برای ساماندهی واحدهای ضایعاتی و رعایت مسائل بهداشتی و مراقبتی داشت که تاکید ما بر همکاری این واحدها با شهرداری است تا بتوانیم ساماندهی را انجام دهیم.
معاون خدمات شهری شهرداری ملایر با اشاره به اینکه در مرحله اول در حال شناسایی این واحدها و متصدیان آنها با کمک نیروی انتظامی هستیم، گفت: تعدادی از این زبالهگردها به صورت پیاده و چارچوبدار نیستند و بعضی معتادان متجاهر هستند.
طرح تفکیک از مبداء؛ پایان فعالیت غیرقانونی زبالهگردها
داوری خاطرنشان کرد: با اجرای طرح تفکیک از مبداء، پیمانکاران ما حاضرند این افراد را زیرپوشش قرار دهند، به شرط آنکه با همکاری و ترک اعتیاد، با ضوابط شهرداری کار کنند.
به طور تقریبی روزانه بین ۲۰ تا ۲۵ تُن زباله و ضایعات خشک توسط این افراد در سطح شهر جمعآوری میشود.
وی با اشاره به اینکه هم اینک هیچ اطلاعی از واحدهای ضایعاتی، متراژ واحدها، نوع ضایعات و حجم آن و تعداد زبالهگردها نداریم، افزود: در مرحله نخست به طور رسمی این افراد و واحدها را تحت یک نظام قرار میدهیم تا خوداظهاری داشته باشند و ثبتنام را از طریق یک نرمافزار انجام دهند.
معاون خدمات شهری شهرداری ملایر تخمین زد روزانه بین ۲۰ تا ۲۵ تُن زباله و ضایعات خشک توسط این افراد در سطح شهر جمعآوری و از طریق عوامل ضایعاتی به کارخانههای تولیدکننده مرتبط تحویل داده میشود.
رهاورد:
با وجود مشکلات موجود، فعالیت زبالهگردها و واحدهای ضایعاتی نقش مهمی در اقتصاد بازیافت دارد و چنانچه سیستمهای مدیریت پسماند به صورت علمی و حمایتی اصلاح شود و ارگانها و نهادهای مرتبط همکاری کنند، میتوان هم به بهبود معیشت این افراد کمک کرد و هم محیط زیست را پاکتر نگه داشت.
منبع : ایرنا