چندی پیش معاون ارزی بانک مرکزی گفت فقط در سال گذشته ۱۸ میلیارد دلار ارز صادراتی برنگشته است. وقتی تنها ۱۰ میلیارد دلار از ۵۰ میلیارد صادرات به بنگاه های خرد تعلق دارد، پرواضح است که اگر آنها هیچ ارزی هم نمیآوردند باز به رقم ۱۸ میلیارد دلار نمیرسیدیم. تردیدی نیست که بنگاه های بزرگ که اغلب حاکمیتی هم هستند این ارزها را به کشور بر نگرداندند.
به گزارش خبرآنلاین اقتصاد ایران روزهای دشواری را سپری میکند. جدای از اینکه مضیقه مالی دست دولت را بسته، شوکهای مختلف به ویژه در حوزه ارزی تورم را تا جای ممکن بالا برده و از رشد اقتصادی هم آنقدر کاسته که نرخ آن هم اکنون نزدیک صفر است.
اخیراً تعدادی از نمایندگان مجلس به بازنگشتن ارز به داخل اعتراض کردند. حسین صمصامی در گفتگویی که پیش تر با خبرآنلاین داشت تأکید داشت، بیش از ۱۱۷ میلیارد دلار از ارز حاصل از صادرات از سال ۹۷ تا اواخر آذر ماه ۱۴۰۴ به کشور بازنگشته است. از قضا بیشترین سهم را در عدم بازگشت ارز، بنگاه های حاکمیتی داشته اند.
مجید رضا حریری، رئیس اتاق بازرگانی ایران و چین، در این باره به خبرآنلاین گفت:
• این روزها بحث های مختلفی در مورد ارزهایی که به کشور برنگشته مطرح شده است. ارقام مختلفی در این باره عنوان شده اند که گاه از ۱۰۰ میلیارد دلار هم بیشتر است. مقابله با این روند از سوی دولت و حکومت کار ناممکنی است؟
اصلاً این طور نیست و به راحتی میتوانند با این روند برخورد کنند البته اگر اراده کافی وجود داشته باشد.
• پس چرا با این روند برخورد نمی شود؟
به همان دلیلی که با ماجرای چای دبش و فساد ٣ میلیارد دلاری آن، تا زمانی که عمومی نشد، برخورد نکردند و حتی بعد از آن هم معلوم نیست متخلفان چرا زندانی نشده اند. به همان دلیلی با متخلفان ارزی برخورد نمی کنند که با امثال خاوری برخورد نکردند و او با ٣ هزار میلیارد تومان از کشور فرار کرد. به همان دلیلی با کسانی که ارز خود را نیاوردند، برخورد نمی کنند که با بانک آینده و مالک آن و مسببان بدهی بیش از ۵۰۰ هزار میلیارد تومانی برخورد نکردند.
• این روزها گفته میشود ۹۰۰ نفر که کارت بازرگانی داشتند ۱۵ میلیارد دلار از ارز صادراتی خود را بازنگردانده اند. به عنوان یک بازرگان، فکر می کنید ساماندهی کارتهای بازرگانی کار سختی است؟
به هیچ وجه، البته همانطوری که قبلا گفتم به شرط آنکه ارادۀ کافی برای برخورد با آن وجود داشته باشد. کارت بازرگانی را به راحتی می توانند ساماندهی کنند و اگر نمیکنند دلیل آن دشواری و سختی نیست.
• گفته میشود سوء استفاده گران با استفاده از کارت ملی روستاییان این اقدامات را انجام می دهند. چنین چیزی کار را دشوارتر نمی کند؟
اصلاً نباید به این حرف ها توجه شود. مثلا یک پیرزن روستایی یا آدم فقیری که لب مرز زندگی میکند، مشخص است که صادرات و واردات میلیون دلاری و میلیارد دلاری نداشته است. هر کارت بازرگانی به این شکل، یک موجر دارد و یک مستأجر، و مسأله در این جا سوء استفاده مستاجر کارت بازرگانی است. مشخص است یک روستایی یا مرزنشین خودش چنین کاری نکرده، اما رفته در یک محضر و یک وکالت به مستاجر داده است و این وکالتنامه باید رسمی باشد. یعنی هم کد ملی طرفین مشخص است و هم هرکدام یک آدرس دارند.
به همین دلیل من فکر می کنم دشوار بودن ساماندهی کارت بازرگانی صرفا یک بهانه است که اجازه اصلاح این وضع را سلب کرده است.
• به هر روی، اگر این ارزها بر نگردند، دولت دست به تحمیل شوک های مختلف میزند که این نیز مشکلات اجتماعی و سیاسی در پی خواهد داشت. برخورد با این سوء استفاده ها دشوارتر از برخورد با مردم عصبانی است؟
من به شما عرض کردم که نه تنها این موضوع که خیلی فسادها و مسائل دیگر را هم دنبال نکردند، مانند بانک آینده یا چای دبش. ریشه آن را من در این میبینم که حاکمیت اقتصادی در کشور ما به دست یک اقلیت ناچیز افتاده است. الیگارش ها اقتصاد ما را بدست گرفتهاند و چنان نفوذی در دستگاه تصمیم گیری پیدا کردند که هر چه منافع آنها را خدشهدار کند، از دستور کار خارج میشود.
• منظورتان این است در ایران هم مانند روسیه، الیگارش ها حاکم شدهاند؟
من فکر میکنم الیگارشی در ایران به مراتب از روسیه قوی تر و بانفوذ تر است.
• برآورد شما از میزان ارزهای برنگشته چه قدر است؟
بر اساس آمار گمرک میتوانیم تصویر بهتری داشته باشیم. ما در سال چیزی حدود ۵۰ میلیارد دلار صادرات داریم که ۴۰ میلیارد آن، معادل ۸۰ درصد آن محصولات پتروشیمی، فرآوردههای نفتی و دیگر محصولاتی است که پایه معدنی دارند، مانند فولاد، مس و سنگ آهن.
• عامل اصلی برنگشتن ارز، همین بنگاه های بزرگی هستند که این محصولات را صادر می کنند؟
همین طور است. چندی پیش معاون ارزی بانک مرکزی گفت فقط در سال گذشته ۱۸ میلیارد دلار ارز صادراتی برنگشته است. وقتی تنها ۱۰ میلیارد دلار از ۵۰ میلیارد صادرات به بنگاه های خرد تعلق دارد، پر واضح است که اگر آنها هیچ ارزی هم نمی آوردند، باز به رقم ۱۸ میلیارد دلار نمی رسیدیم.
تردیدی نیست که بنگاه های بزرگ که اغلب حاکمیتی هم هستند، این ارزها را به کشور بر نگرداندند. وقتی می گویم شرکت های حاکمیتی، یعنی یا مال صندوق ها هستند، و یا بنیادها. و به هر روی، مدیران آنها دولتی یا حاکمیتی هستند. حتی وزیر اقتصاد هم این طرف و آن طرف از این صحبت کرده که شرکت ها ارز شان را نمی آورند.
• فکر میکنید علی مدنی زاده اشتباه می کند؟
نه، اما معتقدم مدنی زاده برای سمت وزیر اقتصاد در شرایط فعلی ایران بیش از اندازه «نایس» است، در حالی که خودش در مقام وزیر، مدیران و رؤسای شرکت ها را منصوب می کند، می آید به مردم می گوید، آنها ارز خودشان را نیاوردند، در حالی که خودش توان برخورد با این شرکت ها را دارد. آقای مدنی زاده برخورد با این شرکت ها را شروع کند، ارز هم بر می گردد، اما برخورد کند، نه مصاحبه!
• دولت در حالی به شرکت های بزرگ فشار نمی آورد، که این کم کاری موجب افزایش فشارها به مردم، بویژه طبقه کارگر و فرودست شده است. این روند تا کجا میتواند ادامه یابد؟
بهر حال وقتی حکمرانی اقتصادی را به الیگارشها واگذار کردهاند، دیگر زورشان به آنها نخواهد رسید. پس ترجیح می دهند به کسانی که زورشان می رسد یعنی کارگر، کارمند و بازنشسته فشار حداکثری بیاورند. این روند در ادامه شرایط اجتماعی را دشوارتر از این همه خواهد کرد.
الیگارشی به هیچ اصولی جز سود خود پایبند نیست و هر چیزی، حتی کل جامعه یا حاکمیت را هم حاضر است قربانی سوداگری خود کند. به همین دلیل هم هست که به آنها سرمایه دار یا فعال اقتصادی نمی گویند، زیرا از انجام هر اقدام وحشیانه ای ابا نمیکنند و جامعه را به سمت نابودی و درگیری میبرند. در کلمبیا کسی به آقای پابلو اسکوبار نمی گفت فعال اقتصادی. و به این اعتبار من فکر میکنم الیگارش های ما هم، فعال اقتصادی نیستند، بلکه تبهکارانی چون اسکوبار هستند که از فقر و نیستی جامعه برای خودشان ثروت های افسانهای بهم زدند.
• اینکه گفته میشود در طول سال های تحریم بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار ارز صادراتی به کشور برنگشت، صحت دارد؟
من فکر میکنم این حرف درست است. یعنی از سال ۹۷ که تحریمها دوباره اعمال شدند تا الان بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار ارز به کشور برنگشته است. حالا آقایان میگویند این رقم صحیحی نیست، معاون ارزی بانک مرکزی برای پارسال مدعی است ۱۸ میلیارد دلار برنگشت، و برای امسال هم تا اواسط سال از ۹ میلیارد دلار ارز برنگشته صحبت میکنند.
یادمان باشد ما برای ۷ میلیارد دلار ارز بلوکه شده چقدر ماجرا داشتیم و از رئیس جمهور کره جنوبی تا حاکم قطر را سعی کردیم راضی کنیم و زندانی آزاد کردیم، اما نهایتاً پولی نصیب کشور نشد. ولی حالا می بینیم هر سال رقمی چند برابر آن رقم، که قانوناً هم باید برگردد، بر نمی گردد.
• برای توضیح بهتر ابعاد این رقم، می توانید بگویید برای تأمین داروی کشور به چه مقدار ارز نیاز هست؟
در سال ۹۰ که ارز ۱۲۲۶ تومانی ترجیحی تعیین شد، بنا بود نیازهای هر بخش دیده شود. من آن زمان، اتفاقاً، رئیس کمیسیون واردات بودم. در بررسیهایی که داشتیم برای دارو ٣ دسته واردات مطرح بود، دارو، تجهیزات پزشکی، و مکملهای غذایی. در آن زمان میزان خودکفایی کشور به مراتب کمتر بود و برای تمام این ٣ دسته، ۲.۵ میلیارد دلار ارز ترجیحی اختصاص دادند.
امروز که ما با هم حرف می زنیم، دیگر بحث واردات مکملها مطرح نیست و تجیهیزات پزشکی هم موضوعی جداست. پس حتماً نیاز کشور به ارز دارو به مراتب کمتر از ابتدای دهه ۹۰ است. با این حال گفته میشود پارسال ۳.۵ میلیارد دلار برای واردات دارو اختصاص دادند، اما به دلیل فساد و برخورد نکردن با مفسدان، امروز دارو در کشور پیدا نمیشود. به یک معنا ما در زمینه واردات دارو هم با باندهای متشکل فساد مواجهیم.
• با این وصف، بزرگترین چالش کشور در ماجرای ارز چیست؟
در کلیت اقتصاد ما، مشکل ما حکمرانی است. حکمرانی فعلی اقتصادی، بجای اینکه مبتنی بر منافع ملی باشد، مبتنی بر منافع فردی افراد پرقدرت و الیگارش ها است.