آنچه کاربران این روزها تجربه می کنند، نه قطع کامل اینترنت است و نه بازگشت به وضعیت عادی؛ بلکه وضعیتی معلق، فرسایشی و پیشبینی ناپذیر است که به گفته فعالان و کارشناسان شبکه، حاصل یک تغییر بنیادین در مدل فیلترینگ ایران است.
اینترنت وصل است، اما کار نمیکند. پیامرسانهای فیلترشده باز میشوند، اما روی «updating» میمانند. فیلترشکنها وصل میشوند، اما دو دقیقه بعد بیهشدار از کار میافتند. یوتیوب برای یک نفر در یک مکان با سرعت بالا اجرا میشود و برای نفری دیگر در همان مکان حتی بالا هم نمیآید. اینها بخشی از تجربه کاربران در استفاده از اینترنت بعد از ۱۹ روز قطعی کامل و هفت روز اتصال نسبی آن است.
به گزارش شرق، آنچه کاربران این روزها تجربه میکنند، نه قطع کامل اینترنت است و نه بازگشت به وضعیت عادی؛ بلکه وضعیتی معلق، فرسایشی و پیشبینی ناپذیر است که به گفته فعالان و کارشناسان شبکه، حاصل یک تغییر بنیادین در مدل فیلترینگ ایران است.
به گفته ۶ مدیر و کارشناس شبکه و زیرساخت های ارتباطی، ایران در حال عبور از سیستم فیلترینگ سنتی مبتنی بر بستن IP و خاموشی سراسری، به سمت مدلی پیچیدهتر و هوشمندتر است؛ مدلی که بهجای مسدودسازی مستقیم، روی شناسایی الگوی ترافیک، نوع پروتکل و رفتار اتصال تمرکز دارد. مدلی که شباهت زیادی به سیستم فیلترینگ چین دارد، اما با ابزارهایی بومیسازیشده و متناسب با زیرساخت ایران.
حتی برخی از این مدیران ادعا میکنند در حال حاضر سیستم فیلترینگ شرکت معروف چینی «هواوی» در شبکه ارتباطی کشور پیاده سازی شده است. نتیجه این تغییر، اینترنتی است که «ظاهرا وصل» است، اما عملا برای بخش بزرگی از کاربران غیرقابل استفاده شده؛ وضعیتی که از نظر برخی کارشناسان، حتی از وایتلیستکردن هم محدودکنندهتر است و در مقابل هزینه کمتری بر دوش میگذارد.
اینترنت ناپایدار؛ تجربه مشترک کاربران:
پس از حدود ۲۰ روز قطعی گسترده، منابع مختلفی هفته گذشته هفتم بهمن اعلام کردند که سطح دسترسیها از این روز بیشتر خواهد شد و بسیاری از وب سایت ها و سرویس های حیاتی در اختیار کاربران و کسب و کار ها قرار می گیرد.
چند منبع آگاه اعلام کردند در هفتم بهمن اینترنت از سطح ٨، یعنی قطعی کامل به سطح ٢، یعنی یک گام تا اتصال کامل و عادی اینترنت نزدیک می شود. اتفاقی که در ظاهر عملی شد، اما در عمل اتصال به اینترنت در یک هفته گذشته به یک شکنجه تبدیل شده است. اینترنت بهصورت رسمی «وصل» میشود، اما آنچه کاربران با آن مواجه هستند، چیزی شبیه بازگشت نیست. اتصال هر چند دقیقه تغییر میکند. گاهی سخت گیری روی فیلترینگ بیشتر میشود، گاهی برخی پروتکل ها هدف اختلال قرار میگیرند و گاهی مسیرهای متفاوت باعث می شوند VPN یک کاربر وصل باشد و VPN کاربر دیگر نه؛ حتی اگر هر دو از یک اپراتور و در یک مکان استفاده کنند.
این بیثباتی فقط به ابزارهای دور زدن فیلترینگ محدود نمیشود. کاربران میگویند ممکن است تلگرام باز شود، اما هیچ سایتی در مرورگر بالا نیاید؛ یا اینستاگرام برای دقایقی کار کند و بعد ناگهان قطع شود. در بسیاری موارد، حتی داخل یک خانه و روی یک مودم، کیفیت دسترسی افراد متفاوت است. این تجربه های متناقض، به باور برخی کارشناسان نشانهای از تغییر در معماری فیلترینگ و مدیریت ترافیک شبکه است.
یک کارشناس شبکه تصویر کلی تری از آنچه این روزها در شبکه می گذرد ترسیم میکند و میگوید آنچه کاربران حس میکنند، نتیجه یک تغییر بنیادین در مدل فیلترینگ است؛ تغییری که دیگر صرفاً بر بستن IP یا قطع کامل اینترنت تکیه ندارد.
به گفته این کارشناس، پروتکلهایی مانند QUIC یا Hysteria که تا همین اواخر به دلیل رمزگذاری قوی و ترافیک سخت ردیاب، ابزارهای محبوب دورزدن فیلترینگ بودند، حالا عملاً از کار افتادهاند. دامنه هایی که پشت کلودفلر قرار دارند هم فقط در شرایط خاص و وقتی پشت «آی پی تمیز» باشند، امکان اتصال پیدا میکنند؛ آنهم نه برای همه و نه همیشه. حتی رنج های فیلترینگ کلودفلر در ISP های مختلف با هم فرق دارند و یک نسخه واحد وجود ندارد.
او توضیح میدهد تا چندی پیش ابزارهایی مانند سایفون با کمک Conduit بدون دردسر کار می کردند، اما از دو روز پیش الگوی رفتارش تغییر کرده است: «به نظر میرسد DPI) Deep Packet Inspection) یا «بازرسی عمیق بسته های داده» مسیرهای اتصال را شناسایی کرده است. اتصال برقرار میشود، اما پر از قطع و وصل است». به گفته او همین الگو درباره فیلترشکنهای مبتنی بر پروتکل Hydra هم دیده میشود؛ ابزارهایی که تا یکی، دو روز پیش پایدار بودند، حالا دو دقیقه وصل میشوند و بعد ناگهان از دسترس خارج میشوند.
از نگاه او، نکته مهم این است که فیلترینگ جدید بیشتر protocol-based شده است، تا IP-based، یعنی بجای بستن مستقیم سرورها، نوع ترافیک و الگوی ارتباط هدف قرار می گیرد. این سیستم که به گفته او با تجهیزات هواوی پیاده سازی و تا حدی بومی سازی شده است، بجای قطع کامل، «اختلال هوشمند» ایجاد میکند: فیلترشکن چند دقیقه وصل میماند، تلگرام در حالت updating گیر میکند، بعد اتصال یک باره قطع میشود. دوباره که وصل میکند، همین چرخه تکرار میشود؛ فرقی هم نمیکند از چه VPN یا چه پروتکلی استفاده کرده باشی.
او به سراغ DNSها میرود و میگوید تقریبا همه روشهای امن مثل DoH DoT یا DNS روی QUIC یا مسدود شدهاند یا دچار اختلال شدید هستند. مثلا اگر DoH فعال باشد، ممکن است تلگرام کار کند، اما هیچ سایتی در مرورگر باز نشود. این وضعیت حتی از وایتلیست هم پیچیدهتر است، چون الگوی اختلال ثابت نیست.
به گفته این کارشناس، حالا حتی در یک منطقه مشخص هم تجربه کاربران یکسان نیست: «ممکن است در یک نقطه از تهران، چند نفر روی یک اپراتور، رفتار کاملاً متفاوتی ببینند. برای یکی WARP وصل میشود و یوتیوب با سرعت بالا باز میشود، برای دیگری نه». او این را نتیجه دستکاری عمیق در شبکه میداند؛ جایی که فیلترینگ نه فقط منطقه ای یا استانی، بلکه حتی در یک محله هم چند لایه و متغیر شده است.
او تأکید میکند سازندگان VPN مدام در حال تحلیل ترافیک و پیداکردن روزنه های جدید هستند و کانفیگ ها را بر اساس تست های شبکه تغییر می دهند. اما سیستم فیلترینگ جدید خیلی زود این روزنه ها را شناسایی می کند و بجای بستن کامل، اتصال را بی کیفیت و فرسایشی می کند؛ طوری که کاربر عملاً خسته شود. او اعلام میکند: «دیگر نمی شود مانند قبل از ۱۸ دی یا حتی همان روزها، پایدار به اینترنت وصل شد. عبور از فیلترینگ پیچیده تر و پرهزینه تر شده است».
از نظر او دولت به دنبال وایتلیستکردن اینترنت نیست. این مدل هم بهصرفهتر است؛ نه فشار جهانی قطع کامل اینترنت را دارد و نه هزینه سیاسی و اعتراضها وایت لیست کردن را.
در عین حال این کارشناس، تأکید میکند بسیاری از جزئیات هنوز روشن نیست: «نه من و نه هیچ متخصص شبکه دیگری تصویر کاملی از اتفاقی که در شبکه در حال رخ دادن است نداریم. همه چیز بسته و محرمانه جلو میرود». آنچه او میگوید، حاصل تحلیل ترافیک در بازههای زمانی مختلف است.
با این حال، او به یک نتیجه رسیده: «دسترسی برای کاربران عادی به شدت سختتر میشود، هزینه ساخت سرورهای مقاوم بالا میرود و هزینه دسترسی افزایش پیدا میکند؛ تا جایی که خیلی ها عطای اینترنت آزاد را به لقایش میبخشند».
تفاوت واقعیت با تجربه ها:
یک مدیر زیرساخت شبکه هم اعلام میکند اینترنت فقط به شکل ظاهری وصل است و کاربران در حال تجربه استفاده از سرویسی هستند که شباهتی به اینترنت ندارد.
به گفته او فیلترینگها و اختلالها بسیار سفت و سختتر از گذشته و حتی پاییز سال ۱۴۰۱ اعمال میشود و مشخص نیست تا چه زمانی این محدودیتها ادامه داشته باشد. آن طور که او میگوید در این بین هم وزارت ارتباطات به عنوان مسئول زیرساخت های ارتباطی کشور وعده هایی را عنوان می کند که می داند نمی تواند انجام دهد.
به گفته او شبکه در کمتر از یک ماه گذشته در اختیار بخش امنیتی افتاده است که آن ها هیچ توجهی به نظرات وزارت ارتباطات و حتی دخیلکردن آنها در تصمیمات و تغییرات ندارند.
آن طور که او میگوید، فعلا گروهی توانسته اند شورای عالی امنیت ملی را مجاب کنند از ایجاد وایت لیست یا اینترنت طبقاتی صرف نظر کند، چراکه به نفع کاربران و کسب و کارها نیست، اما مشخص نیست تا چه زمانی هم این تصمیم مسکوت میماند.
او در پاسخ به این سؤال که دقیقاً چه اتفاقی روی شبکه در حال رخ دادن است به «شرق» میگوید: «در طول ۲۰ روز قطعی اینترنت تکلیف روشن بود که اینترنتی نیست، اما از هفته گذشته براساس ادعای خودشان دسترسی به اینترنت بیشتر شده، اما اختلال و دسترسی به سرویس ها و وبسایت های مختلف بسیار عجیب و غریب شده است».
او ادامه میدهد: «برای ارزیابی دقیقتر، نیاز به گزارشهای رسمی و شفاف از شبکه است تا مسیر پیشرو روشن شود. اما مشخص است از روی شبکه آزمون و خطایی در حال انجام است. به طوری که یک فیلترشکن ممکن است در یک منطقه با یک اپراتور مشابه کار کند، اما همان فیلترشکن با همان اپراتور اینترنتی برای کاربر دیگر کار نکند».
او معتقد است سیستم در حال استفاده از یک مدل پیچیده و جدید فیلترینگ است که با کمک چینیها روی شبکه پیاده سازی شده و تجربه استفاده از سرویس ها را در زمان ها و مکان های یکسان متفاوت می کند: «دسترسی به برخی سرویس ها، مانند اپل استور، در لحظه تغییر میکند. برخی سرویس ها در یک زمان قابل دسترسی هستند و در زمان دیگر محدودیت دارند».
محدودیتی که هزینه ها را افزایش می دهد:
هنوز به صورت رسمی رقم خسارت به مردم و کسب و کارها بابت قطعی اینترنت و حالا هم اختلال شدید اینترنت اعلام نشده است و هر مدیر و ارگانی یک رقم درباره این خسارت اعلام می کند. حتی چندی پیش ششم بهمن وزیر ارتباطات خبر داد قطعی اینترنت روزانه ۵ هزار میلیارد تومان خسارت به اقتصاد کشور وارد کرده است، هرچند یکی از معاونان او این رقم را در حالت خوشبینانه این مقدار عنوان کرد.
یکی از مدیران شرکت زیرساخت اینترنتی اعلام میکند ضرر قطعی ۲۰ روزه اینترنت و محدودیت شدید و اختلال یک هفته اخیر اینترنت به این شرکت فقط برای یک روز ۲۰ میلیون دلار بوده است.
او میگوید قطعی و اختلال در اینترنت باعث شده است، آنها امکان دسترسی به سرویسهای مورد نیاز خارجی را که با دور زدن تحریم ها و مشقت بالا برای مشتریان شان فراهم کرده بودند، از دست بدهند. او تأکید میکند محدودیت ها و اختلالهای فعلی روی اینترنت بیشتر از آن چیزی است که کاربران و کسب و کارها در پاییز ۱۴۰۱ تحربه کردند.
او درباره وضعیت فعلی شبکه براساس ادعای اتصال اینترنت در کشور به «شرق» توضیح میدهد: «تجربه محدودیت های ۱۲روزه در زمان جنگ و اختلالات سالهای ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ نشان داده است حتی با پیشرفتهای تکنولوژیک، دسترسی کاربران اکنون بهشدت محدودتر شده و مردم برای دورزدن فیلترینگ مجبور شدهاند از ابزارهایی استفاده کنند که قبلا کسی به آن فکر نمیکرد. این وضعیت نهتنها امنیت شرکت ها را تهدید میکند، بلکه تجربه روزمره کاربران و فعالیت کسب و کارها را مختل می کند».
او به مشکلات عملی کسب و کارها اشاره می کند و توضیح می دهد: «محدودیت ها روی دسترسی به سرورها و API های خارجی تأثیر گذاشته و حتی سرویس هایی که فقط در ایران ارائه می شوند نیز با مشکل مواجه هستند. محدودیت های IP، فایروال ها و نیاز به عبور از VPN باعث شده اند، فعالیت های روزمره شرکت ها به شدت دشوار شود. تیم ها مجبور هستند از صبح تا شب به پاسخگویی به مشتریان بپردازند و امکان تمرکز روی توسعه و رشد کسب و کار، عملاً از بین رفته است».
همچنین او توضیح داد اینترنت محدود با قطعی بالا، ضرر اقتصادی جدی به شرکتها وارد کرده است: «استفاده از بسیاری از سرویسهای خارجی لغو یا تمدید نشده اند و هزینه های بالایی از جمله تا حدود ۲۰ هزار یورو به ما در همین چند روز تحمیل شده است. از سوی دیگر محدودیت ها باعث شده اند مشتریان تمایلی به تمدید سرویس ها نداشته باشند و به سراغ گزینه های دیگر بروند، درحالیکه شرکت باید همزمان پرداخت حقوق کارکنان و رسیدگی به امور مالیاتی خود را مدیریت کند».
به گفته او قطعی و محدودیت اینترنت امروز، تجربه ای بسیار سختتر و چالش برانگیز تر از اختلال های گذشته است و محدودیت های فعلی نه تنها مانع دسترسی کاربران می شوند، بلکه موجب افزایش هزینه ها، کاهش اعتماد و ایجاد بی ثباتی در اکوسیستم کسب و کارهای دیجیتال می شوند.
آنچه امروز در ایران جریان دارد، نه بازگشت اینترنت و نه قطع آن، بلکه نوعی تعلیق دائمی است. اینترنتی که وصل است، اما کار نمیکند؛ مدلی از کنترل که بجای شوک ناگهانی، فرسایش تدریجی را هدف گرفته است. مدلی که شاید کمتر دیده شود، اما اثراتش عمیق تر و ماندگارتر است؛ هم برای کاربران عادی، و هم برای آینده اقتصاد دیجیتال کشور.