سعید جعفری: کنفرانس امنیتی مونیخ امسال فراتر از یک گردهمایی نمادین است؛ این نشست در دل یکی از پرتنش ترین مقاطع دهه های اخیر برگزار میشود و آنچه در سالن های بایریشر هوف گفته یا ناگفته می ماند، می تواند نشانه ای از مسیر پیش روی سیاست جهانی باشد.
کنفرانس امنیتی مونیخ یکی از مهمترین مجامع غیررسمی جهان در حوزه سیاست خارجی و امنیت بین الملل است؛ نشستی که ریشه های آن به اوج جنگ سرد بازمی گردد، اما امروز به صحنه ای جهانی برای رقابت روایت ها، مدیریت بحران ها و حتی ارسال پیام های راهبردی تبدیل شده است.
این کنفرانس در سال ۱۹۶۳ با عنوان «دیدارهای بینالمللی علوم دفاعی» آغاز بکار کرد. ابتکار برگزاری آن را اوالد فون کلایست، از مخالفان نازیسم، در فضایی شکل داد که اروپا زیر سایه تقابل بلوک شرق و غرب قرار داشت. در آن سال ها، این نشست عمدتاً محفلی محدود برای تبادل نظر میان کشورهای فرا آتلانتیکی، بویژه آلمان غربی و ایالات متحده آمریکا، درباره تهدیدهای امنیتی اتحاد جماهیر شوروی بود. تعداد شرکتکنندگان اندک بودند و تمرکز اصلی بر مسائل نظامی کلاسیک قرار داشت.
اما با پایان جنگ سرد، ماهیت این نشست نیز دگرگون شد. برگزارکنندگان تصمیم گرفتند درهای کنفرانس را به روی بازیگران بیشتری بگشایند. بتدریج نمایندگان روسیه، چین و دیگر قدرتهای نوظهور نیز به این جمع افزوده شدند. در دهه های اخیر، کنفرانس امنیتی مونیخ از یک گردهمایی محدود غربی به یکی از مهمترین بسترهای گفتگوی امنیتی جهانی تبدیل شده است؛ جایی که سران کشورها، وزیران خارجه و دفاع، مدیران سازمان های بین المللی، کارشناسان برجسته و حتی نمایندگان جامعه مدنی حضور پیدا می کنند.
از امنیت نظامی تا امنیت جامع:
در سال های نخست، تمرکز اصلی نشست بر بازدارندگی هسته ای، انسجام ناتو و مهار شوروی بود. اما امروز دستور کار آن بسیار گسترده تر شده است. موضوعاتی چون امنیت سایبری، تغییرات اقلیمی، امنیت انرژی، مهاجرت، رقابت قدرت های بزرگ، جنگ های منطقهای و حتی ابعاد اقتصادی امنیت در دستور کار قرار دارند.
برگزارکنندگان این کنفرانس در بیانیه مأموریت خود تأکید می کنند که هدف اصلی، «ایجاد اعتماد و کمک به حل مسالمت آمیز درگیری ها از طریق گفتگوی مستمر و غیررسمی» است. کنفرانس امنیتی مونیخ خود را نوعی «بازار ایده ها» می داند؛ فضایی که در آن ابتکارات دیپلماتیک مطرح می شوند و طرف های متخاصم می توانند در محیطی نسبتاً کنترل شده و غیررسمی با یکدیگر گفتگو کنند.
در حاشیۀ این نشست، ده ها دیدار دو جانبه و چند جانبه برگزار می شوند که گاه اهمیت آنها از جلسات رسمی نیز بیشتر است. بسیاری از مذاکرات حساس، نخستین بار در راهروها و سالن های هتل بایریشر هوف (Bayerischer Hof) شکل گرفته اند؛ هتل پنج ستاره ای در قلب مونیخ که دهه هاست میزبان این رویداد است.
نقش گزارش امنیتی مونیخ:
یکی از خروجی های مهم این کنفرانس، انتشار سالانه «گزارش امنیتی مونیخ» است. این گزارش که مورد توجه اندیشکده ها و رسانه های بینالمللی قرار می گیرد، تصویری تحلیلی از روندهای اصلی امنیت جهانی ارائه می دهد. در سال های اخیر، این گزارش بر مفاهیمی چون «چند قطبی شدن بی ثبات»، «فرسایش نظم لیبرال» و «بازگشت رقابت قدرت های بزرگ» تأکید کرده است؛ مضامینی که در تحلیل های نشریاتی چون فارن افرز، فارن پالسی و اکونومیست نیز بازتاب گسترده داشته اند.
چرا کنفرانس مونیخ همچنان مهم است؟:
با پیچیده تر شدن معادلات جهانی، اهمیت این نشست کاهش نیافته، بلکه بیشتر هم شده است. جنگ روسیه علیه اوکراین، رقابت فزاینده چین و آمریکا، بحران های خاورمیانه و افزایش بی اعتمادی میان قدرت های بزرگ، باعث شده اند که مونیخ به یکی از معدود فضاهای باقی مانده برای گفتگوی مستقیم میان بازیگران متخاصم تبدیل شود.
تحلیل گران معتقدند که ارزش اصلی این کنفرانس در «دیپلماسی غیررسمی» آن نهفته است؛ یعنی جایی که مقام ها بدون الزام به مواضع رسمی و بیانیه های حساب شده، امکان سنجش خطوط قرمز و ارزیابی فضای طرف مقابل را پیدا می کنند.
کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶:
کنفرانس امنیتی مونیخ ۲۰۲۶ که از روز جمعه ۱۳ فوریه آغاز و تا روز یکشنبه، پانزدهم همین ماه ادامه خواهد داشت، در فضایی برگزار میشود که دنیا بیش از سالهای قبل در تلاطم و تنش به سر میبرد.
قرار است حدود ۷۰ نفر از رهبران کشورها و بیش از ۱۴۰ وزیر در نشست امسال شرکت کنند. در میان مهمانان نامهایی چون، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، امانوئل ماکرون، رئیس جمهوری فرانسه، کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، ولودومیر زلنسکی، نخست وزیر اوکراین و همچنین وانگ یی، وزیر امور خارجه چین دیده میشوند. همچنین اورزولا فن در لاین، رئیس کمیسیون اروپا و مارک روتته، دبیرکل ناتو نیز در این کنفرانس سخنرانی خواهند کرد.
این نشست در حالی برگزار میشود که جنگ اوکراین در حال نزدیک شدن به چهارمین سالگرد خود است و اختلال در ارسال کمکهای ایالات متحده آمریکا برای کی یف و ناتوانی اروپا در تأمین همان میزان از حمایتهای مالی و تسلیحاتی باعث شده تا دولت زلنسکی با دشواریهای بیشتری نسبت به سالهای قبل رو به رو باشد.
از سوی دیگر، هرچند روابط واشنگتن و مسکو، نسبت به دوران ریاست جمهوری جو بایدن کمتر تنش آمیز دنبال می شود، اما مناسبات میان آمریکا و اروپا به سرد ترین حالت خود در طول دهه های اخیر تنزل یافته است. مسأله چین و روبرو شدن با این ابرقدرت جهانی نیز از سایر موضوعاتی است که احتمالاً توجه ها را به خود جلب خواهد کرد.
خاطره سخنرانی جنجالی سال گذشته جی دی ونس، معاون رئیس جمهوری آمریکا، همچنان بر فضای نشست امسال سایه انداخته است. ونس در مونیخ با لحنی تند از دولت های اروپایی به دلیل محدودیت های رسانهای، نحوه برخورد با احزاب راست افراطی و آنچه «فاصله گرفتن از ارزش های آزادی بیان» خواند، انتقاد کرد و هشدار داد که تهدید اصلی برای اروپا «از درون» است نه صرفاً از روسیه یا چین. این موضع گیری که به نوعی بازتاب گفتمان «اول آمریکا» در سیاست خارجی واشنگتن بود، با واکنش سرد و حتی انتقادی بسیاری از مقام های اروپایی روبرو شد. سخنان او نشانه ای از شکاف عمیق تر در نگاه دو سوی آتلانتیک به امنیت، دموکراسی و نقش آمریکا در اروپا است. برخی تحلیلگران اروپایی هشدار دادند که اگر این رویکرد در واشنگتن تثبیت شود، اروپا ناچار خواهد بود بیش از گذشته به سمت «خوداتکایی راهبردی» حرکت کند؛ موضوعی که امسال نیز در حاشیه کنفرانس، بویژه در بحث دربارۀ جنگ اوکراین و آینده ناتو، حضوری پررنگ دارد.
اظهارات مارک کارنی، نخست وزیر کانادا در نشست چند هفته قبل در داووس و تأکید او بر لزوم متحد شدن قدرت های میانی برای اینکه در رقابت ابرقدرت ها حذف نشوند، واکنشی به آن سخنرانی ونس و کلیت سیاست خارجی متفاوت دولت ترامپ در مقایسه با دیگر رؤسای جمهور پیشین آمریکا بود.
موضوعی که احتمالاً در نشست امسال هم فصل تازه ای از بحث های آکادمیک و همچنین راهبردی را در نشست باز خواهد کرد.
برخی از ناظران، نشست امسال را نماد گذار به دوره ای تازه در سیاست جهانی نیز دانسته اند؛ دوره ای که در آن اتحادهای سنتی زیر فشار قرار گرفته اند، ایالات متحده آمریکا با چالش های داخلی و خارجی همزمان مواجه است، اروپا به دنبال استقلال راهبردی بیشتر است و قدرت های میانی نقش فعال تری ایفا می کنند. بسیاری از تحلیلگران از «بازگشت ژئوپلیتیک سخت» سخن می گویند؛ فضایی که در آن جنگ، رقابت تسلیحاتی و منازعه ایدئولوژیک بار دیگر در مرکز سیاست جهانی قرار گرفتهاند.
اهمیت کنفرانس امنیتی مونیخ امسال؛ تمرکز بر ایران و نظم در حال تغییر جهانی:
از دیگر موضوعات قابل توجه در نشست مونیخ ۲۰۲۶، مسئله ایران و تقابل جهانی با جمهوری اسلامی ایران است. این نشست در حالی برگزار میشود که پرونده ایران بار دیگر در مرکز توجه جامعه امنیتی قرار گرفته است. تنش های هسته ای، تهدیدهای متقابل تهران و واشنگتن، استقرار نیروهای نظامی آمریکا در منطقه، نگرانی اسرائیل از برنامه موشکی ایران و همچنین کشتار معترضان در جریان اعتراضات دی ماه، همگی باعث شدهاند که مسئله ایران در زمره مسائل مورد بحث نشست امسال قرار گیرد.
عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران که پیش تر به این نشست دعوت شده بود، در کنفرانس حضور نخواهد داشت، چرا که برگزارکنندگان این نشست بعد از سرکوب گستردۀ معترضان در ایران، اعلام کردند که دعوت خود از وزیر خارجه ایران را پس گرفته اند.
در مقابل، برخی چهره های منتقد جمهوری اسلامی و فعالان اپوزیسیون ایرانی برای حضور در نشست های جانبی یا برنامه های مرتبط دعوت شده اند؛ موضوعی که بازتاب دهنده حساسیت سیاسی کنفرانس نسبت به تحولات داخلی ایران است.
رضا پهلوی، فرزند آخرین پادشاه ایران قرار است در حاشیه این کنفرانس در یکی از بخش های جانبی، در یک جلسه پرسش و پاسخ شرکت کند.
او در سال ۲۰۲۳ هم در جریان جنبش زن، زندگی، آزادی در کنار برخی دیگر از چهره های مخالف حکومت ایران چون مسیح علینژاد و نازنین بنیادی، در یکی از بخش های حاشیه ای این نشست، در جلسۀ پرسش و پاسخ، شرکت کرده بود.
ناظران سیاسی معتقدند که اتفاقات ماه های اخیر، سرکوب های گسترده در ایران و همچنین بالا گرفتن سطح تنش های جهانی در تقابل با جمهوری اسلامی، جامعه بینالمللی در برابر ایران را با دوگانه ای دشوار روبرو ساخته است: از یک سو، جلوگیری از گسترش برنامه هسته ای و مهار تنش های منطقهای، و از سوی دیگر پرهیز از ورود به یک جنگ گسترده در خاورمیانه. کنفرانس مونیخ به طور سنتی محلی برای طرح همین دغدغه ها و آزمودن امکان های دیپلماتیک بوده است.
با این حال، ایرانیان خارج از کشور تلاش فراوانی می کند که مسئله حقوق بشر و سرکوب آزادیهای بنیادین ایرانیان در این نشستها مطرح شود، اما مشخص نیست تا چه میزان این تلاش ها نتیجه بخش خواهند بود.
در همین حال، رضا پهلوی برای برگزاری تظاهرات در روز ۱۴ فوریه در شهر مونیخ و همزمان با نشست امنیتی فراخوان داده است. تجمعی که قرار است صدای بخشی از مخالفان حکومت ایران را به گوش جهانیان برساند.
در اکتبر سال ۲۰۲۲ هم، ایرانیان مقیم اروپا، در یکی از بزرگترین تجمعات ضد اعتراضی علیه حکومت در شهر برلین آلمان جمع شدند و شعارهای ضد حکومتی سر دادند. حضور ایرانیان خارج از کشور در شهر مونیخ، حالا بعد از سه سال، دومین تجمع گسترده آنها در مخالفت با حکومت جمهوری اسلامی در یک شهر اروپایی به شمار خواهد رفت.
آینه ای از نگرانی های جهانی:
در چنین شرایطی، کنفرانس امنیتی مونیخ، صرفاً یک رویداد سالانه نیست، بلکه آینه ای از نگرانی های جهان و محلی برای سنجش توازن قوا در نظم در حال شکل گیری جدید است. برای ایران، این نشست می تواند صحنه ای برای بازتاب انزوای دیپلماتیک، یا بالعکس، فرصتی برای طرح پیام های جدید باشد. برای اروپا و آمریکا نیز آزمونی است درباره اینکه آیا هنوز می توانند از مسیر گفتگو، بحران های پیچیده امروز را مدیریت کنند، یا نه.
به همین دلیل، کنفرانس امنیتی مونیخ امسال فراتر از یک گردهمایی نمادین است؛ این نشست در دل یکی از پرتنشترین مقاطع دهههای اخیر برگزار میشود و آنچه در سالنهای بایریشرهوف گفته یا ناگفته میماند، میتواند نشانهای از مسیر پیشروی سیاست جهانی باشد.
منبع: یورونیوز فارسی