شلیک ایران به سوی کشتیهای تجاری در تنگه هرمز و تبادل آتش با ایالات متحده آمریکا، تفاهمنامه صلح موقت ورسای را در آستانه فروپاشی قرار داده است. به نظر میرسد تهران برای کنترل این آبراه کلیدی اولویت بالاتری نسبت به برنامه هستهای قائل است و آن را «سلاح طلایی» خود در برابر غرب میداند. در سوی دیگر این تنشها، دونالد ترامپ در آستانه انتخابات میان دوره ای کنگره، با اختلافات شدیدی با دموکراتها بر سر بودجه نظامی دست و پنجه نرم میکند و با خطر ورود به یک بن بست فرساینده در خاورمیانه مواجه است.
کنترل تنگه هرمز چنان اهمیتی برای ایران یافته است که حاضر است به خاطر حفظ آن، خطر تشدید تنش ها با ایالات متحده آمریکا را بپذیرد. به نظر میرسد که این موضوع، اکنون حتی از برنامه هسته ای نیز الویت بالاتری یافته است؛ برنامه ای که دهه ها تحریم را به ایران تحمیل کرد.
رهبران ایران سال ها از بستن این تنگه و قطع جریان یک پنجم منابع انرژی جهان پرهیز کرده بودند، اما حالا آن را برگ برنده اصلی خود در مناقشات متعدد با غرب میبینند. ابراهیم عزیزی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، در حساب کاربریاش در شبکه ایکس نوشت که «تنها راه همین است: نظم جدید و ایرانی را در تنگه هرمز به رسمیت بشناسید».
به گزارش خبرگزاری رویترز، منابع ارشد ایرانی تأیید کردهاند که در تهران اختلاف چندانی بر سر حفظ کنترل این آبراه وجود ندارد، حتی اگر این اصرار منجر به مناقشهای طولانیمدت با سایر کشورهای جهان شود. یکی از این منابع به رویترز گفته است که در سطوح عالی، دیدگاه کلی این است که هیچ کشور معقولی چنین اهرم فشار مهمی را از دست نمی دهد و مسئله تنگه هرمز به عنوان سلاح طلایی ایران، چیزی نیست که واگذاری آن ممکن باشد. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و هیئت مذاکرهکنندگان در حساب کاربری اش در شبکه ایکس نوشته بود: ”’تنگه هرمز، فقط با «ترتیبات ایرانی» باز میشود، نه با تهدیدات آمریکایی”’.
بحران کنونی ریشه در ابهامات بند ۵ تفاهمنامهای دارد که ماه گذشته به امضای رؤسای جمهور ایالات متحده آمریکا و ایران رسید. در این بند آمده بود که «ایران با بکارگیری حداکثر تلاش خود، تمهیداتی را برای عبور ایمن و رایگان شناورهای تجاری، صرفاً به مدت ۶۰ روز، فراهم خواهد کرد». مذاکرهکنندگان ایرانی این عبارت را به منزلهٔ به رسمیت شناختن حق جمهوری اسلامی برای مدیریت این آبراه از سوی ایالات متحده آمریکا تفسیر میکنند، هرچند این مدیریت برای دو ماه بدون دریافت عوارض باشد. در مقابل، ایالات متحده آمریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس این تفسیر را رد کرده و بر این باورند که این عبارت صرفاً به معنای تسهیل عبور ایمن شناورها بدون تحمیل محدودیت های متکی بر زور است. پس از امضای توافق، نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا کشتیهای تجاری را تشویق کرد تا برای دور زدن این گلوگاه، از مسیر نزدیک به سواحل عمان تردد کنند. ایران این اقدام را نوعی تحریک تلقی کرد و در نتیجه، در هفته جاری به سوی کشتی های قطری و سعودی که بدون اخذ تأییدیه از آن مسیر عبور می کردند، آتش گشود؛ اقدامی که به تبادل آتش با ایالات متحده آمریکا انجامید و آتش بس را تهدید کرد.
پیشینه بی اعتمادی و چرخش به سوی «سلاح» هرمز:
یکی از دلایل موضع گیری سرسختانه ایران، بیاعتمادی شدید به ایالات متحده آمریکا است؛ دونالد ترامپ در سال ١٣٩٧ به طور ناگهانی از توافق هستهای برجام خارج شد؛ پس از توافق بر سر آتشبس در تابستان گذشته، دوباره در اسفندماه به جنگ بازگشت و در حالی که مذاکرات پایان نیافته بود، حملات از پیش اعلام نشده ای را با همراهی اسرائیل آغاز کرد.
مقامات ارشد ایرانی در گفتگو با رویترز گفتهاند که اگر ایران در قضیه هرمز عقبنشینی میکرد، خواستههای ترامپ در سایر حوزهها، از جمله پرونده هستهای و ذخایر موشکی نیز تشدید می شد. ایران سال ها بستن این تنگه را به چشم آخرین چاره می دید و از خطر انزوای بینالمللی و خشم همسایگان بیم داشت، اما هنگامی که ایالات متحده آمریکا و اسرائیل در ٩ اسفند ۱۴۰۴ دست به حمله زدند و رهبر ایران و دیگر مقامات ارشد را به قتل رساندند، مقامات ایرانی احساس کردند که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند. آن ها تنگه را برای تمامی ترددها بستند و بزرگت رین اختلال در تاریخِ عرضه جهانی انرژی را رقم زدند.
سرانجام با افزایش هزینههای ناشی از مسدود کردن تنگه هرمز، هر دو طرف با توافق موقت موافقت کردند؛ اما ایران که پیشتر با بستن این تنگه، ایالات متحده آمریکا را به پای میز مذاکره کشانده بود، اکنون بر این باور است که باید این توانمندی را رسمیت ببخشد. ایران اکنون بسیار بیشتر از پرونده هستهای بر موضوع هرمز متمرکز است؛ ضمن آنکه در خصوص پرونده هستهای معتقد است واشنگتن حق این کشور برای غنیسازی و رقیقسازی ذخایر موجود اورانیوم با غنای بالا در داخل کشور را پذیرفته است. مسئله هستهای نزدیک به ۲۵ سال بزرگترین کانون اختلاف میان دو کشور و دلیل اصلیِ اعلامشده برای جنگِ ترامپ بوده است، اما مذاکرات پیرامون آن به گفتگوهای بعدی در توافق موقت موکول شد. منابع ارشد ایرانی اعلام کردهاند که ایران حتی از آغاز مذاکرات درباره مسئله هستهای خودداری کرده است، مگر آنکه ایالات متحده آمریکا مدیریت کامل ایران بر تنگه هرمز را پذیرد؛ چنانکه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، نیز هشدار داد که تنگه هرمز تنها با شرایط ایران باز خواهد شد، نه تحت فشار تهدیدهای آمریکا.
بن بست ترامپ و چالش های داخلی در واشنگتن:
با آغاز مجدد تنشها در روز چهارشنبه، ١٧ تیر ١۴٠۵، دونالد ترامپ عملاً تفاهمنامه حاصلشده در ٢٧ خرداد را زیر سؤال برد و گفت که دستیابی به راهحل ممکن است بسیار بیش از حد پیش بینی شده طول بکشد. روز پنجشنبه، ١٨ تیر، صدای آژیر خطر در سراسر خاورمیانه از جمله اردن، بحرین، قطر و کویت به صدا درآمد. اگرچه خسارت عمدهای از سوی متحدان آمریکا گزارش نشد، اما ایران مدعی شد که در جریان دو روز بمباران توسط آمریکا، دستکم ۱۴ نفر کشته و ۷۸ تن زخمی شدهاند که بخش عمدهای از آنها نظامی بودهاند. دونالد ترامپ موضع خود را روشن کرده است و آتشبس شصتروزه و مفاد آن، از جمله لغو تحریم نفت ایران را «پایانیافته» تلقی میکند. با این حال، کارشناسانی چون روئل مارک گرشت معتقدند این درگیری به دلیل عدم تمایل ترامپ و جمهوری خواهان به ورود به جنگی طولانی و گسترده در هرمز، احتمالاً مقطعی خواهد بود، چرا که اولویت ترامپ رهایی از این مخمصه است.
در حال حاضر، قانون گذاران جمهوریخواه به دلیل نبرد سرنوشتساز بر سر بودجه دفاعی در سنا، که قرار است روز دوشنبه، ٢٢ تیر مطرح شود، ترجیح میدهند بی سر و صدا عمل کنند. دونالد ترامپ قصد دارد رقم بی سابقه یک و نیم هزار میلیارد دلار را برای سال ۲۰۲۷ به پنتاگون اختصاص دهد و همچنین برای بودجه سال ۲۰۲۶، درخواست ۶۷.۱ میلیارد دلار بودجه اضافی برای تأمین هزینه های این جنگ کرده است. دموکراتها پیشاپیش قصد خود را برای مخالفت با این درخواست اعلام کردهاند و حتی در اواخر ماه ژوئن/اوایل تیرماه، چهار سناتور جمهوریخواه نیز با رأی مثبت به قطعنامه پایان مناقشه، با دموکراتها همراه شدند. جمهوریخواهان بهشدت نگران از دست دادن اکثریت خود در کنگره طی انتخابات میان دوره ای ماه نوامبر/ آبان هستند. اگرچه بازارها پس از جهش قیمت نفت تا حدی آرام شدهاند، اما تورم همچنان حربه اصلی دموکرات ها در کارزارهای انتخاباتی است و نامزدهای جمهوری خواه می دانند که نمی توانند روی حمایت قاطع کاخ سفید حساب کنند.
این مناقشه بار دیگر تمام ویژگیهای یک وضعیت فرساینده و «باتلاق» را به خود گرفته است. دونالد ترامپ علاوه بر مسئله بغرنج تنگه هرمز، با دو چالش متوقف کردن برنامه هستهای ایران و برقراری صلح پایدار میان لبنان و اسرائیل روبروست که دیپلماتها دهه ها بدون نتیجه با آنها دست و پنج نرم کردهاند. جین شاهین، سناتور دموکرات، با انتقاد از وضعیت موجود اظهار داشت که احتمال فروپاشی این تفاهمنامه نشان میدهد رئیسجمهور بدون برنامه، راهبرد خروج و توانایی مذاکره وارد این نبرد شده است. در روزهای اخیر، دونالد ترامپ ویدیوهای متعددی از بمباران را در شبکه «تروث سوشال» منتشر کرده است، اما رابرت مالی، مشاور پیشین امور ایران، خاطرنشان میکند که نوسانات خلقی و تغییر مداوم ذهنیت رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، مجهول ترین عامل این جنگ است؛ مردی که یک روز به دلیل قیمت نفت دستور توقف جنگ را میدهد، روز دیگر از بمباران تمجید می کند و فردا دوباره سعی خواهد کرد خود را به عنوان «صلح سازِ ارشد» جلوه دهد، در حالی که بر پایه بررسی های خبرگزاری سی ان ان، پیش از این ۳۸ بار پایان قریب الوقوع جنگ را اعلام کرده است.
منبع: rfi فارسی