back to top
خانهدیدگاه هاجمال صفری: عباس میرزا نایب السلطنه ازپیشروان اصلی تجدّد خواهی و...

جمال صفری: عباس میرزا نایب السلطنه ازپیشروان اصلی تجدّد خواهی و اصلاحات در ایران (بخش سوم)

   مقدّمه

 

حكومت ایران در زمان سلطنت باباخان كه پس از قتل آقا محمّد شاه بدست نزدیكانش 1211- ه .ق/ 1796 م- با لقب فتحعلى شاه و به عنوان دومین پادشاه سلسلۀ نوپاى قاجار تاجگذارى كرده بود 1، از تغییرهاى جهان پیرامونش بى خبر و به دور مانده و با مفاهیم تغییر یافته عرصۀ مناسبات سیاسى بین المللى بیگانه بود. اثرهاى این بى خبرى و دورى به تدریج و به محض توجّه قدرت هاى استعمارى به

ایران، بروز و نمود یافت و با اصطكاك ها و برخوردهاى نظامى و سیاسى، شدّت و عمق آن به روشنى هویدا شد. بارزترین نمود این مسئله در جریان جنگ هاى ایران و روس بود. كاستى ها و نواقص موجود، سردمدار سپاه، نایب السلطنه، عباس میرزا.را به اندیشه اى واداشت كه نتیجۀ مستقیم آن شكل گیرى جریانى شامل اقدامات اصلاحى بود كه در ابتدا  شامل  مسایل  نظامی  و سپس حیطه هاى اجتماعى و فرهنگى شد.

اصلاحات بیانگر مفهومى  است  از تغییر  و تحوّل  به سوی وضعیتی  بهتر؛  به زبان دیگر حركتى است به سوى تكامل، در جهت رشد  و پیشرفت  و بهبود  و اوضاع  تغییر ، همواره با اصطكاك و مقاومت روبرو شده است، با درجات مختلف شدّت و ضعف  بشر ، از آغازین روز تا امروز  با شدّت  و ضعف متفاوت، همواره در صدد پیشرفت و در این راه ناگزیر  از تغییر  بوده است . در جریان  این تغییرها همواره  منافع و اعتقادات برخى اشخاص باید قربانى این پیشرفت  تحوّل مى شد؛ و این همان اصطکاک و مقاومتى بود كه به تند شدن یا كند شدن جریان اصلاحات مى انجامید.جریان تغییر ، گاهی  بر اثرمقاومتها وواكنش متقابل اصلاح طلبان دربرابر آن، تسریع مى شد وگاهی نیزسرکوب  و مقاومت  در برابر این تغییرشدیدتر از نیروى اصلاح خواهى بود و مى توانست این جریان را کند  و گاهی ظاهراً خاموش کند. ولی از آنجا  که تغییر، ناگزیر لازمه زندگى بشر است و نفس زندگى آدمى بدون تبدیل  و تحول  بی معناست . آنچه  باید از میان مى رفته و آنچه باید آفریده مى شده، همیشه راه خود را  پیموده اند. در این میان ، آن گوشه  از تاریخ  تغییرها و تبدیل ها ما را به خود مشغول مى دارد كه در دورۀ دوّمین پادشاه قاجار، فتحعلى شاه و ولیعهدش عبّاس میرزا رخ داده است.

نظرما برتغییرها و اصلاح هایى است كه نایب السلطنه عبّاس میرزا، عامل اجراى آن بوده است؛ و چگونگى و سرانجام آن.

 

   آغاز اصلاحات:

آن چه در این دوره بر ایران رفته را عبدالرزاق دنبلى درمآثر سلطانیه چنین بیان مى كند:

نه سپاه را نظامی و نه رعیت را انتظامی و نه كار را قوامی و نه ملتزمان ركاب را قوامی و نه قلعه و حصاری كه در هجوم نابكاری بكار آید و نه از پیاده و سوار نامداری و كارگذاری كه « در میدان پیكار و هنگام كارزار در شمار آید…»(2)

خصوصیت اقتصاد كشاورزی و وضعیت خاص حاكم بر آن،نفوذ و حاكمیت عد ه معدودی ارباب (حاكم) برعده فراوانی ازكشاورزان بى زمین كه به دلیل عدم احساس نیاز یا مشغله های خاص زندگی كشاورزی، سواد هم نداشتند (3)، تقابل روزافزون منافع دو گروه حاكم و محكوم و وخیم تر شدن زندگی كشاورزی.با توجه به جنگ های تحلیل برنده اى كه از سقوط صفویان آغاز شده بود را به دنبال داشت. البته از نظر نباید دور داشت كه یكپارچگی حكومت قاجاری، از ناامن یهای قبل از آن كاسته بود (4 )د، ولی خودسرى شاه كه بعد ازخشونت آقامحمدشاه، كار جانشین ر ا آسان تر برای اطاعت بی چون و چرا. حداقل در ظاهر.و در واقع نقطه ای برای تأمین انضباط بیشتر اجتماعی در آمده بود.

ساختاراجتماعی در ایران، تفاوت  عمده ای  با آنچه  پیش از این بود. نداشت : خانواد ه ایل صاحب اختیار ودر رأس آنان شاه، و سپس روحانیون مذهبی و خانواد ه های وابسته به این دو طیف در راس قدرت بودند؛ (5) تفكیك داخلی طبقات و اصناف فودست نیز هنوز  انجام نپذیرفته بودو اصولاً در حیطه مبحث ما نیز نیست.این نوع ساختار اجتماعی، مستلزم  این بود  که هر نوع  تغییر و تحولی لزوماً از بالای هرم اجتماعی صورت پذیرد و راهكارهای آن هم از همین تجویز  و اجرا گردد. آنچه  دربار ه لزوم احساس نیاز به تغییر نزد عباس میرزا نایب السلطنه و قائم مقام فراهانی میرزا عیسی گفتیم ، نیز در  همین مقوله م ی گنجد.

درباره ترقی خواهى و كنجكاوى عباس میرزا  در سفرنامه های خارجی و نوشته های داخلی نگاشته اند. آنچه او در گفتگو با ژوبر، سفیر ناپلئون  در ایران  بیان کرده و توصیفی كه ژوبر از شخصیت « هواخواه علوم و صنایع اروپایی » اونموده (6 ) ، همچنین آنچه  میرزا بزرگ قانم مقام  از « افكار تجددخواهانه » و علاقمندی عباس میرزا  به « اصول و رو ش هایی اروپایی » و خواست نایب السلطنه مبتنی بر تطابق اوضاع آذربایجان با این روشها، نوشته است، 7 نمونه هایی از افكارنوگرای عباس میرزا نایب السلطنه است. آن چنان كه پیش از این گفتیم ابواب جمعی نایب السلطنه نیز همچون او، خواهان اصلاحات و تغییر و تحول به سبك اروپایی بودند. افرادی همچون میرزا عیسی فراهانی و بعدها پسرش.میرزاابوالقاسم فراهانی كه هر دو مقام قائم مقامى در دربار عباس میرزا داشتند و یا میرزا شفیع صدراعظم. (8)

نخستین علتی كه باعث توجه به اصلاحات به شیو ه مدرن و غربی در ایران شد، جنگ هایی بود كه بین ایران و روسیه در دو دوره انجام شد و پیش ازاین، دراین باره سخن گفتیم. آن چه در مدت این جنگ ها بر ایران و قشون آن رفت، عباس میرزا و وزیر او میرزا عیسی قائم مقام را به این اندیشه واداشت كه آنچه روس ها را در میدان نبرد این چنین توانا و بی حریف ساخته چیست و چرا قشون ایران از آن بی بهره است؟

در واقع طی این جنگ ها بود كه عباس میرزا و میرزا بزرگ. میرزا عیسی.به نقاط ضعف كلی قشون پی بردند و درصدد برآمدند كه از نقاط قوت سپاه روسیه تقلید كنند. 9 این تفاوت به قدری روی عباس میرزا اثر گذاشته بود كه حتی دربرخورد با بیگانگان و گفتگو با آنان نیز نمود داشت؛ به عنوان نمونه در گفتگویی كه عباس میرزا با ژوبر داشته از راز ترقی آنان و دلیل ضعف ایرانی ها پرسیده است.(10)

نایب السلطنه با همراهى میرزا بزرگ قائم مقام( 11 ) ، تغییرها را از منطقۀ تحت حكمرانی خود، آذربایجان، آغازكرد. وى سعی كرد با تغییرهایی در اوضاع قضایی و مالی، دستگاه دیوانسالاری آذربایجان را انتظامی ببخشد و از برخی اجحاف هاکه دربارۀمردم می شد، جلوگیری کند :

«.. حكم اشرف نفاذ یافت كه در هر یک از  ولایات آذربایجان  دیوان خاصّه بنا كنند و امیرى صاحب فطانت  با یکی  از فضلا برای اجرای اوامر  شرعیه  به دیوان  نشینند…»( 12 )

همچنین تلاش كرد با احیای قنات ها و تعمیر ویرانی های آذربایجان ،  كشاورزی را رونق دهد و امنیت را برقرار سازد:

«…وقنوات منطسمه را صاحبان املاك آباد نموده آبی بروی کار نیک نامی  و خجسته  فرجامى آرند…»(13)

همچنین برای جلوگیری از اجحاف بر مردم ، ترتیبی  داد که مواجب  و اسب  چاپارها كه تا آن زمان توسّط مردم تأمین می شد و حتّی موظّف  به پذیرایی از چاپارها بودند. علاوه اختصاص مواجب و اسبی برای چاپارها، برای استراحت آنها نیز مهمانخانه هایی مهیّا شود.

« هر كس از متردّدین  در بار سلطانی  و سایر دول از ولایات عبور مینمایند خرجى جداگانه براى عجزه و رعایاى ولایت نیست. دواب و اسب چاپارى و اخراجات عرض راه و مصادف ازاحاد مترددین تا به معارف از عابرین و قاصدین از ایلچیان روم و فرنگ… تمامى اخراجات و مصارف عرض راه از سركار شوكت مدار است و كسى را جرأت آن نیست كه توبره كاهى در راهى از رعیتى خواهد یا به شلتاق منكر جان ضعیفى را در شكنجه ظلم و تعدّى كاهد.»( 14 )

علاوه برآن به اوضاع بهداشتی مردم منطقه نیز توجّه شد. برای اوّلین بار آبله كوبی درایران توسّط

جرّاحان انگلیسی اجرا شد- زمستان 1226 ه. ق – گو اینكه بدلیل بدگمانی دولت و عدم همكاری پزشكان ایرانی ادامه نیافت.( 15)

درهر حال اوضاع بی سامان آذربایجان را نظمی دوباره بخشید و البتّه باید گفت كه تا حدّ زیادی نیز

موفّق به این كار شد. (16)

از جمله امور اصلاحی كه انجام شد، فرستادن محصّل برای آموختن زبان و علوم خارجه و استخراج . معادن و هنرهای نظامی به كشورهای اروپایی بود( 17) كه از سوی میرزا عیسی قائم مقام فراهانی انجام شد( 18 )گو اینكه این شخص همۀ عملكرد خود را منسوب به ولی نعمت خود، عبّاس میرزا می كرد.

میرزا صالح شیرازى یكى از جوانانى است كه سال 1230 ه. ق/ 1815 م به دستور عبّاس میرزا براى تحصیل عازم انگلیس شدند. چهار نفر دیگر نیز همراه او بودند. میرزا رضا صوبه دار توپخانه، میرزا سیدجعفر پسرمیرزا تقى وزیر تبریز، میرزا محمدجعفر، استاد محمّدعلى چخماق ساز.( 19 )مخارج این افراد توسّط عبّاس میرزا نایب السلطنه پرداخت مى شد.( 20 )

میرزا صالح، طیّ سفرش  از روسیه  هم عبور کرد  که با میرزا ابوالحسن خان شیرازى دیدارى داشت و مورد توجّه او واقع شد. از جمله فعّالیت هاى او در انگلستان ورود به  فراموشخانه بود – 1233 ه.. ق/ 1817 م. وى پس از بازگشت به ایران  نیزبا  کمک  میرزا جعفر  مهندس  و ابوالحسن خان شیرازى و سرگوراوزلى فراموشخانه تأسیس كرد( 21 ). تحصیل وی در انگلستان  شامل  حکمت طبیعی ، تاریخ، زبان لاتین و فرانسه و البتّه صنعت چاپ بود كه با آوردن  دستگاه چاپی از انگلستان ، تأسیس اوّلین  روزنامه به نام كاغذ اخبار را انجام داد.( 22 )از این شخص سفرنامه ای  نیز  به جا مانده  که شرح مسافرت او به انگلستان و ذكر حوادث زمان اقامتش- البته با رعایت جانب احتیاط – است.

نویسنده به بیان همۀ مطالب نمی پردازد و مثلا” درباره فراماسونرى از شرح و بسط مطلب خوددارى

می كند.( 23 ) 

از محصّلین دیگر، محمّدعلى چخماق ساز بود كه به دلیل موقعیت ویژه اش از او یاد مى كنیم. او كه در

كارگاه اسلحه سازى در تبریز مشغول بوده، براى آموختن اسلحه سازى و توسّط میرزا صالح براى تحصیل درانگلستان معرّفى مى شود( 24 )كه در ازاى كار مجّانى دركارخانۀ اسلحه سازى در انگلستان، كارآموزى مى كرده است.( 25 ) این شخص در مدّت حضورش در انگلستان بدون اطّلاع و مشورت دوستانش، دخترى انگلیسى را مطابق آداب انگلستان در كلیسا به عقد خود درمى آورد كه به این سبب مورد بى اعتنایى دوستانش نیز قرارمى گیرد. به هر حال او همسرش را با خود به ایران آورد و البتّه همسرش با زنان حرم ولیعهد رفت و آمد نیز پیدا كرد.( 26)  پس از بازگشت، میرزا محمّد على در جرگۀ نجباى ایران درآمد و با آنچه كه در انگلستان آموخته بود، دستگاه توپ ریزى ساخت كه روزانه یك عراده توپ سوار مى كرد. (27 )

محصّلین دیگرى نیز به خارج از ایران فرستاده شدند. از جمله پیش از این در سال 1226 ه.. ق/ 1811م دو دانشجو به انگلیس اعزام شدند تا در زمینه هاى علمى و صنعتى تحصیل كنند. كاظم پسر نقّاش باشى عبّاس میرزا براى تحصیل نقّاشى و حاجى بابا افشار پسر یكى از صاحب منصبان عبّاس میرزا براى تحصیل طبّ و شیمى( 28 ) اوّلى پس از هیجده ماه به مرض سل درگذشت و در انگلستان مدفون شد و دوّمى با راه یافتن به دانشگاه آكسفورد و تحصیل طبّ، پس از بازگشت به ایران به عنوان حكیم باشى در دستگاه عبّاس میرزا مشغول بود. همچنین وى در سفر خسرو میرزا پسر عبّاس میرزا به روسیه‎ ‎براى‎ ‎عذرخواهى‎ ‎از قتل‎ ‎گریبایدوف‎ ‎روسى‎ ‎در‎ ‎ایران،‎ ‎حكیم‎ ‎باشى‎ ‎او‎ ‎بود(29‎)

سال‎ 1814 ‎م‎ ‎پنج‎ ‎نفر‎ ‎به‎ ‎فرانسه‎ ‎و‎ ‎سال‎ 1816 ‎م‎ ‎نیز‎ ‎دانشجویان‎ ‎دیگرى‎ ‎به‎ ‎اروپا‎ ‎اعزام‎ ‎شدند(30) ‎عبّاس‎ ‎میرزا در‎ ‎پیمان‎ ‎نامه‎ ‎هایى‎ ‎كه‎ ‎با‎ ‎دول بیگانه منعقد مى‎ ‎شد‎ ‎به این مطلب توجّه داشت و ‏‎ ‎از‎ ‎پیشنهاد‎ ‎آنها‎ ‎در‎ ‎این‎ ‎زمینه استقبال‎ ‎مى‎ ‎كرد‎. ‎ژنرال‎ ‎گاردان‎ ‎که به عنوان  سفیر فرانسه و به همراهی  ‏تعدادی ‏‎ ‎مستشار‎ ‎نظامی‎ ‎وارد‎ ‎تهران شده‎ ‎بود،‎ ‎تعهّد‎ ‎كرد‎ ‎كه‎ ‎هر‎ ‎ساله‎ ‎تعدادی‎ ‎جوان‎ ‎ایرانی‎ ‎برای‎ ‎تحصیل‎ ‎و‎ ‎تعلیم‎ ‎به پاریس‎ ‎بفرستد‎.(31) ‎پیشنهادی كه‎ ‎بعدها‎ ‎مورد‎ ‎توجّه‎ ‎سرهارفورد‎ ‎جونز‎ ‎انگلیسی‎ ‎قرار‎ ‎گرفت‎ ‎و‎ ‎عیناً‎ ‎به‎ ‎ایران‎ ‎اعلام‎ ‎شد(32. ‎)

اعزام‎ ‎دانشجو‎ ‎به‎ ‎خارج‎ ‎ازکشور و آشنایی دانشجویان با مظاهر متفاوت ‎ ‎بیرون‎ ‎از‎ ‎مرزهاى‎ ‎ایران،‎ ‎منجر‎ ‎به  ایجاد‎ ‎تفكّرات‎ ‎و‎ ‎نگرش‎ ‎هاى‎جدید در این افراد  ‎مى‎ ‎شد‎.  دانشجویان تأثیرپذیرى‎ ‎از‎ ‎فرهنگ‎ ‎محیط‎ ‎تحصیل شان،‎ ‎دچار‎ ‎تحوّلات‎ ‎فكرى‎ ‎مى‎ ‎شدند که نتیجۀ آن  به شکل  تغییرات ظاهری ، همچون ‎ ‎ورود‎ ‎و‎ ‎كارگیرى‎ ‎فنون و‎ ‎علوم‎ ‎جدید‎- ‎همچون‎ ‎ترجمه‎ ‎ کتب ، نقشه کشی  به شیوۀ مهندسی نظامی ،‎ ‎و‎ ‎صنعت‎ ‎چاپ‎- یا‎ ‎نوگرایى ذهنى‎ ‎نسبت‎ ‎به‎ ‎مفاهیمى‎ ‎چون‎حکومت ، آزادی و قانون عیان  ‎مى‎ ‎شد‎. ‎اینان‎ ‎عموماً‎ ‎از‎ ‎بزرگ‎ ‎زادگان بودند‎ ‎و‎ ‎پس‎ ‎از‎ ‎بازگشت‎ ‎به‎ ‎ایران‎ معمولاً مصدرمشاغل و مناصب دولتی ‎مى‎ ‎شدند،‎ ‎اهمّیت‎ ‎این‎ ‎تغییر‎ ‎و‎ ‎تحوّل را‎ ‎مى‎ ‎توان‎ ‎دریافت‎. ‎میرزا‎ ‎صالح‎ ‎شیرازى‎ ‎از‎ ‎نمونۀ‎ ‎این‎ ‎افراد‎ ‎است‎. ‎وى‎ ‎در‎ ‎زمینه‎ ‎علوم‎ ‎و‎ ‎فنونى‎ ‎چون‎ ‎صنعت چاپ،‎ ‎همچنین‎ ‎مفاهیمى‎ ‎چون‎ ‎قانون‎ ‎و‎ ‎انتخابات‎ ‎عمومى‎ ‎و‎ ‎محدودیت‎ ‎اختیارات‎ ‎شاه‎ ‎در‎ ‎اروپا،‎ ‎مطالبى‎ ‎را‎.‎بیان مى‎ ‎كند‎ ‎كه‎ ‎نشان‎ ‎گر‎ ‎تاثیر‎ ‎پذیرى‎ ‎ذهن‎ ‎وى‎ ‎از‎ ‎آنهاست.(33 ) ‎

دربار‎عبّاس‎ ‎میرزا‎ ‎نایب‎ ‎السلطنه‎ ‎نیز‎ ‎با‎ ‎سیاست‎ ‎هاى‎ ‎او‎ ‎و‎ ‎میرزا‎ ‎عیسى‎ ‎قائم‎ ‎مقام‎ ‎فراهانى،‎ ‎تبدیل‎ ‎به‎ ‎مكانى براى‎ ‎پرورش‎ ‎افكار‎ ‎و‎ ‎آراى‎ ‎نوین‎ ‎شده‎ ‎بود‎. ‎ به‎ ‎عنوان‎ ‎مثال‎ ‎میرزا‎ ‎محمدتقى‎ ‎امیركبیر‎ ‎كه‎ ‎بعدها‎ ‎صدراعظم ناصرالدین‎ ‎شاه‎ ‎قاجار‎ ‎شد‎ ‎و‎ ‎با‎ ‎نوگرایى‎ ‎دست‎ ‎به‎ ‎تأسیس‎ ‎دارالفنون‎ ‎و‎ ‎یا‎ ‎ایجاد‎ ‎و‎ ‎پرورش‎ ‎صنایعى‎ ‎زد،‎ ‎در‎ ‎دربارعبّاس‎ ‎میرزا‎ ‎رشد‎ ‎كرده‎ ‎بود.  ‎وى‎ ‎كه‎ ‎در‎ ‎جریان‎ ‎سفر‎ ‎خسرو‎ ‎میرزا‎ ‎به‎ ‎روسیه‎ ‎همراه‎ ‎او‎ ‎بود،‎ ‎تحت‎ ‎تاثیر‎ ‎مشاهداتش در طول این سفر و همچنین محیط دربار عباس میرزا قرار گرفت و همین به شكل گیرى اقدامات اصلاحى و در سال هاى صدارتش انجامید. میرزا عیسى قائم مقام نیز از هركمك یا پیشنهادى از سوى خارجیان براى آموختن و اقتباس متون آنها، استقبال مى كرد؛ كه این عمل نیز به شكل گیرى افكار و آرا جدید مى انجامید.

عمده اصلاحات درگسترۀ نظامی گری بود كه به فرمان ولیعهد در همۀ اركان اعم از ظاهر افراد قشون یا طرز ادارۀ سپاه، می بایست اجرا می شد. براى ایجاد تغییر در قشون به سبك اروپایى، از مستشاران 

نظامى بیگانه استفاده شد. نخست مربیان روسى كه از مردم قره باغ و نخجوان بودند و از زمان

آقامحمّدخان به ایران مهاجرت كرده بودند،( 34 )تعلیم سپاه ایران را بر عهده گرفتند. 35 ولى هنگامی كه فرانسویان به عنوان دوستی و اتّحاد  با ایران به ایران آمدند،  و سفیری  نیز  از ایران  به فرانسه رفت تا قراردادی براین مبنا با ناپلئون بناپارت  امپراتور فرانسویان  امضا کند . نیز  توجّه  به برنامه های اصلاحی از نظر دور نبود.

در مادّ ۀ ششم و هفتم قرارداد فین كن اشتاین امضا شده  در 25 صفر 1222 هـ. ق/ 4 مه 1807 م.چنین آمده:

« مادّۀ ششم: چون اعلیحضرت  پادشاه  ایران مایل است  که پیاده نظام و توپخانه و استحكامات خود را بر طبق اصول  اروپایی منظّم  نماید ، اعلیحضرت امپراتور فرانسویان و پادشاه ایتالیا، متعهّد می شود كه توپ های صحرایی و  تفنگ ها وسرنیزه هایی كه اعلیحضرت پادشاه ایران لازم دارد، برای او تدارك نماید.»( 36 )

در مادّۀ هفتم نیز فرانسه  تعهّد کرد  که هر اندازه صاحب منصب توپخانه و مهندس و پیاده نظام كه ایران بخواهد در اختیارش قراردهد.( 37 ) بر مبنای همین اصل بود  که درهیأت همراه گاردان، تعدادى مهندس نظامى و صاحب منصب  توپخانه  حضور داشتند که بنا  به در خواست حكومت ایران و دستور ناپلئون، مى بایست چگونگى ساخت استحكامات جدید و نظامى گرى اروپایى را به قشون ایران مى آموختند.( 38 )

هم زمان با آموزش هندسه و ساختمان سازی به جوانان ایرانی. توسّط مسیو لامى از اعضای هیأت همراه گاردان( 39 ) – ساختن و یا تعمیر قلعه های نظامی نیز در دستور كار قرار گرفته و اجرا می شد. از جمله قلعه هاى نظامى چون قلعۀ عبّاس آباد و قلعۀ یزدآباد نخجوان و قلعۀ خوى و حصارالنجیق و تعمیر ایروان و ساختن حصار تبریز.( 40 ) از جمله اقدامات هیأت همراه گاردان، راه اندازى كارخانه توپ سازى در اصفهان توسّط سزوان فابویه، ازافسران توپخانه بود- ذیحجه 1222 ه.. ق/ فوریه 1808 م( 41 ) مخارج راه اندازى این كارخانه به عهده حكومت اصفهان گذاشته شد. نایب الحكومه اصفهان، عبدا… خان پسر حاج محمدحسین خان امین الدوله اصفهان و وزیر مالیۀ دربار فتحعلیشاه بود؛ و از آنجا كه راضى به پرداخت مخارج كارهاى فابویه نبود، با گزارش هاى نادرست، سعى در كارشكنى در عملكرد او داشت. ( 42 ) فابویه از همراهى هیچ كس برخوردار نبود، ولى توانست بیست توپ سنگین آماده كند.( 43 ) امّا زمانى توپ ها را براى آزمایش عرضه كرد كه روابط ایران و فرانسه رو به تیرگى مى رفت. در نهایت، بى آنكه كارش را به پایان رسانده باشد، از سوى گاردان به تهران احضار شد و پس از او هم كارش ادامه نیافت.(  44) 

پس از خروج فرانسوى ها از ایران و جایگزینى انگلیسى ها، طبق توافق به عمل آمده، مربّیان انگلیسى

جاى معلّمان فرانسوى را گرفتند. ( 45 ) از جمله این مربیان، افسران نظامى چون مونتیت و لیندسى بودند كه به همراه سرجان مالكم به سال 1225 ه . ق/ 1810 م به ایران آمدند.( 46 ) آموزش توپخانه ایران به عهدۀ لیندسى گذاشته شد( 47) و در كنار آن لباس های متّحدالشكل به رنگ های یكسان معمول شد. لباس پیاده نظام از ماهوت آبى یا قرمز و لباس توپچى ها از ماهوت آبی  بود که با شلواری سفید  و  گشاد و كلاه پوستى تكمیل مى شد. چكمه نیز جایگزین كفش شده بود؛( 48 ) باروت  توسّط  خود ایرانیها ساخته مى شد و توپ ها و تفنگ ها از روی نمونه های انگلیسی بود و حتّی افرادی را برای آموختن این شیوه به  « فرنگ» فرستادند. ( 49 ) 

با توجّه به ساختار ایلیاتى  قشون  و این مهم  که متابعت  افراد ایل  از رئیس، بر متابعت از فرمانده كلّ سپاه ارجح بود، عبّاس میرزا  در ساختار فرماندهی قشون  نیز تغییراتی ایجاد كرد. در دسته بندى جدید نظامى، ترتیب ایلى سابق به هم مى خورد و رؤسای  هر ایل  بر ایل  خود حکم نمی راندند. صدور حكم نیز تنها از طریق نایب السلطنه یا منصوبین او – كه از امراى معتمدش بودند- انجام مى پذیرفت.( 50 ) از سپاهى كه به این ترتیب تربیت شد پس از اختصاص شاه،  عدّه ای از آنها  با نام  جانباز به خدمت شاه، بقیّه زیر نظر عبّاس میرزا قرار گرفتند. این عدّه شامل دوازده گروهان  پیاده  به سرباز ، یک اسواران سوار  و یك عدّه توپچى كه براى بیست عرّاده توپ كافى بود مى شدند.( 51 ) 

همان طور كه در برخی موارد کار  اصلاحات  به خوبی  پیشرفت مى كرد، با موانع و مشكلاتی نیز روبرو شد. پیشرفت كار بیشتر به دلیل پشتكار و دلگرمی عبّاس میرزا (  52 ) و همراهانش در نتیجه گرفتن هر چه زودتر از كار بود و همچنین همراهی گروهی كه سود خویش را در همدلی با برنامه های عبّاس میرزا می دیدند.( 53 )

در متون مربوط به این دوره می بینیم كه بسیار سعی شده از كمك و همراهی روحانیت به عنوان یكی

 از اصلی ترین  گروه های  مرجع  و اسلامی  کردن مفاهیم اصلاحات  استفاده  شود. همانند سازی « جنگ فرنگ »  با نظامی که خداوند  در « قرآن حمید» به آن اشاره كرده توسط نایب السلطنه و اینكه مخالفان مسلمانان  همان قاعده را به دست گرفته اند( 54 ) یا كمك گرفتن از استعارات و تشبیهات قرآنی برای« زنده کردن  قاعده قدیمه » ( 55 ) . همچنین واكنش عبّاس میرزا به مقاومت مردم در حفظ عادات و روش های سابق، به صورت همراهی با سپاهیانی كه تمرینهای جدید جنگی می كردند و یا پوشیدن لباس های نظامی فرنگی( 56  ) از عواملی بود كه به پیشرفت و تسریع امور اصلاحی كمك شایانی می كرد. گذشته از آن همراهی روحانیت با امور اصلاحی جدید، به صورت فتاوی و احكامی كه در تأیید آنها ارایه می دادند و مخصوصأ تشویق های میرزا بزرگ در این زمینه (  57 ) نیز عامل تسریع كنندۀمهمّى بود. یكی از علمای برجسته پرچم های جدید ساخته شده توسّط انگلیسی ها برای ارتش ایران را ستوده و از نظامیان خواسته بود كه آنها را مانند پرچم پیامبر اسلام انگارند و برای حفظ آن جان ببازند.(  58 ) 

روند اصلاحات پیشرفت خوبى داشت. ولى پس از اجراى برنامه هاى اصلاحى به ویژه در قشون، ناسازگارى میان عرف وتغییرهاى جدید، عملاً امكان رشد اصلاحات را از بین مى برد. ازسوى دیگر، آنچه سال ها به عنوان نظام رعیتى و ایلی درادارۀامورمربوط به سپاه رایج بود و عبّاس میرزا با تغییر مناصب فرماندهى، قصد دگرگونى آن را داشت، ازموانع دیگراصلاحات اند. تبعات اعزام دانشجوبه خارج از كشوروهمچنین وجود رقبای عبّاس میرزا که معمولاً از کمک روحانیون مخالف عبّاس میرزا و حربۀ مذهبى آنها درناتوان ساختن عبّاس میرزا و گرفتن جایگاه ولیعهدی از او استمداد مى جستند نیز درچگونگى روند اصلاحات مؤثّربودند. آنچه به شکل گیری این موانع امور اصلاحی انجامید و تأثیرى كه این موانع بر اصلاحات داشتند،  از مواردیست  که در فصل آینده به آن خواهیم  پرداخت.

 

   فرجام اصلاحات

 

اگرچه در ظاهر، روند امور اصلاحی حاكی از پیشرفت كار و بهبود اوضاع بود، ولی عوامل متعدّدی اجازۀ به نتیجه رسیدن امر اصلاحات  را نداد . اگر چه عبّاس میرزا  به عنوان نایب السلطنه ی ایران و شخص دوّم مملكت پس از پدرش فرد قدرتمندی بود  و علاوه  براین اختیار امور سپاه ایران و ایالت ثروتمند آذربایجان را نیزدردست داشت، ولی رقبای قدرتمند او در داخل، كه توسّط بیگانگان صاحب نفوذ در دربار، حمایت می شدند هر كدام به اندازه پشتوانه ای كه داشتند بر اساس اغراض شخصی یا توجیه نشدن دربارۀ امور اصلاحی و احساس خطر از این جانب، نه تنها او را در راه اصلاحات یاری نرساندند، بلكه هر جا توانستند، مانعی بر سر راه اصلاحات ساختند. تا اینكه سرانجام با مرگ عباس میرزا تا مدّتها بعد امور اصلاحی عقیم مانده و دنبال نشد. گواینكه كندی در كار اصلاحات، پیش از مرگ عبّاس میرزا نیز نشانگر دلسردی عبّاس میرزا بود كه دراین باره و دربار ۀ موانع اصلاحات در حیطۀ سه بخش دربار، سپاه و نهاد دین سخن خواهیم گفت.

 

   موانع مربوط به دربار

 

شاه به عنوان فرد مطلق العنان مملكت به استبدادی ترین شیوۀ ممكن، حكم می راند. در واقع همۀ امور به نظر و خواست او بستگی داشت. گاهی امور جزئی را به زیردستانش محوّل می كرد، ولی تغییرها و

اصلاحاتی با این گستره و عمق چیزی نبود كه بدون نظر مساعد و پشتیبانی شاه شروع شود تا چه رسد

كه به جایی برسد. شاه، بالاترین جایگاه كشور و صاحب جان و مال همه ی افراد از صدر تا ذیل كشور بود. همگان رعایای او بودند و این در برگیرنده تك تك انسانهایی بود كه در قلمرو او می زیستند. خواه فرزندانش باشند یا افراد كوچه و بازار. از ویژگی های بارز و شناسه فتحعلیشاه خساست او بود.( 59 ) آنچنان كه گاردان می گوید فتحعلیشاه خزانه هنگفتی جمع آوری كرده بود، ولی عشق او به پول اجازه به جریان افتادن این ثروت را نمیداد.( 60 )  این ویژگی شاه  از جمله  در جریان  پرداخت غرامت   دوّم، زمانی كه پرداخت غرامت به تعویق افتاد و باعث تهدید روسها شد، خطرساز شد. ولی آنچه اینك مورد نظر ماست، تأمین هزینه های اصلاحات قشون ایران است كه رقم ناچیزی نبود. او پادشاه كشوری بود كه هنوز قشون كار آمد و هماهنگی نداشت و پیوسته از ایلاتی بود که  وفاداری  و راستی  شان با شاه  در گروگان هایی بود كه نزد شاه داشتند.

او پادشاه سلسله ای شده بود  که هنوزدرنخستین جنبشهای استوارسازی بود وبا وجود اوضاع آشفته ی زمانش، باید با چیرگی برهماوردان درونی ، با بیگانگان که به زودی ازشمال وغرب یورش می آوردند نیزدست وپنجه نرم می كرد. چارلز عیسوی نوسینده تاریخ اقتصادی ایران می نویسد:

نیروی نظامی ایران بسیار ضعیف  بود،  تشکیلات اداری اش  کارآیی زیادی نداشت، نظام مالی اش بسیار فرسوده و كهنه بود و نهاد تربیتی و آموزشی اش رو به توسعه نرفته بود». 61 

به گفتۀ « گرزن» (62 ) تصوّرشاه از قشون ، ایلات و عشایری بودند که با افتخاربرای او می جنگیدند ومواجبشان هم از راه غارت و  راهزنی تأمین می شد و عبّاس میرزای به اصلاحات هم با این ترتیب نمی توانست دیدگاه های اصلاحیش را عملی سازد.( 63 ) گواینكه ناتوانی عبّاس میرزا با توجّه به خساست پدر و تهی شدن خزانۀ خود اوبه خاطر جنگ و هزینه اصلاحات، سركوبی یاغیان آذربایجان و از دست دادن گرجستان و درآمدهای مربوط به آن، قابل درك است.( 64 ) از سوی دیگر استبداد شاه نیز كه تنها قانون حكمفرما در مملكت بود، هیچ كمكی به امور اصلاحی نمی كرد. چه در این موارد اگر شاه، شخصی غافل یا بی توجّه باشد تنها نتیجه خود رأیی افراد و بی سامانی امور خواهد بود.

آنچنان كه ویلم فلور در كتاب خود می نویسد، قاجارها پس از دستیابی بر ایران، تنها « ارادۀ خود را بر وضع  موجود  تحمیل  کردند ». بی آنكه نظم نویی بیافرینند. بنابراین بزرگان و اشراف پیشین نیز كه در جایگاه خود ماندند ، تنها  به « حامیان قاجار  مبدل شدند.»( 65 ) این بیش ازهرچیز در برخورد با فرمانداران، مردم، روحانیان و حتّی نزدیكانش هوشیاری شاه را بر می انگیخت. در این میان بیش از هر چیز توانایی شخصی او بود كه كارها را پیش می برد.( 66 ) برای گسترش و استواری نیرویش در سراسر ایران، فرزندان وافراد ایل قاجاری را در جایگاه ها و پایگاه های مهمّ سراسرمملكت گماشت.( 67 ) ولی این كار، خطر آشوب خواهندگان پادشاهی یا كمینه ولیعهدی، كه احساس برابری با شاه و عبّاس میرزا نایب السلطنه داشتند را افزایش می داد. این خطر را نیز خرد و توان شخص شاه می بایست چاره می كرد.

نبود تامین جانی و مالی در برابر شاه، بخش جدا نشدنی كار حكومتی بود؛ و این دربرگیرندۀ تمام دوره ها و بخش های دیوانسالاری و سپاهى گری می شد. دو برآیند مستقیم این امر عبارت بود از:

1 –  رشد بی رویۀ  كنكاش بى اعتمادى نسبت  به یکدیگر  در میان دولتیان : نخست برای از میان بردن رقبای احتمالی و سپس برای محبوب تر نزدیك تر شدن  به شخص  شاه.

2  – گسترش خیانت نسبت  به شاه  به صورت وابستگی به نیروهای  بیگانه – تنها  قدرت هایی که  می توانستند آنها را در برابر شاه پشتیبانى کنند. شاهی که از نیروی بیگانه دراندیشه  و پرهیز ز بود.

همچنین رقباى عبّاس میرزا که هرگونه پیشرفت کارعبّاس میرزا، از پیروزی درجنگ ها تا اصلاحات جدید را برنمی تافتند، به بدگویی وكارشكنی دربارۀ او نزد شاه، در پنهان و آشكار می پرداختند.( 68 ) وزیراوقائم مقام میرزا بزرگ نیز دشمنان متعدّد و فراوانی داشت.( 69 ) پشتیبانی  او از اقدامات اصلاحی ولی نعمتش، او را نیز در معرض تهمت ها و مخالفت ها  قرار می داد.  به جهت  پیروی از اقدامات اصلاحی، فرستادن دانشجوبه اروپا وآموزش زبان و علوم و فنون اروپایی را تشویق و  ترویج پیشنهاد جیمزموریه درباره دریافت كتاب ویا هرچیزدیگری كه دررفع نقایص مفید واقع شود، باخوشحالی استقبال مى كرد.( 70 )

فرماندارى آذربایجان به عنوان  انسانی  بسیار مهمّ  و ثروتمند  به ولیعهد واگذار شد. جایگاه استراتژیك مرزی و همسایگی با دو كشور نیرومند- روس و عثمانی- اهمّیت سپاه آذربایجان را بیش از پیش می كرد.

از سوی دیگر آذربایجان مهم ترین مرز روابط و داد و ستد خارجی به شمار مى رفت و از نظر اقتصادی نیز سرزمین زرخیزی بود.( 71 ) به ویژه جایگاه آذربایجان به عنوان مهم ترین مرز ورود و خروج سفرا و نمایندگان بیگانه، فرماندار این ایالت را در جایگاه كارسازى در سیاست خارجى قرار مى داد.

از مهم ترین دشمنان عبّاس میرزا، رقیب عمدۀ او در ولیعهدی، محمّدعلی میرزا دولتشاه فرزند بزرگ

شاه بود كه برای كارشكنی در اصلاحات، آنها را مخالف اسلام جلوه می داد.( 72 ) دو دستگی آشكاری میان پسران فتحعلیشاه وجود داشت. گروهى كه پیرو ولیعهدی عبّاس میرزا بودند و دسته ای كه ولیعهدی برادر بزرگترش محمّدعلی میرزا را می خواستند. ( 73 )  ناكامى محمّدعلی میرزا به این دلیل بود كه مادرش از قاجارنبود؛ ولی دلایل دیگر ریشه در رفتار او در كودكی و خشم آقامحمّدشاه بر او و سپس كج رفتاریهای او درجوانی و سركشی او در برابر پدر تاجدارش داشت. او ولیعهدی را با تكیه به بزرگسالى، حقّ خود می دانست و از گفتن این خواهش و بدگویی از عبّاس میرزا ) 74 ) حتّی در برابر پدر باكى نداشت. ( 75    ) روزی كه به فرمان شاه و به نشانه ی ولیعهدی عبّاس میرزا، همه به جز ولیعهد از بستن شمشیرمنع شدند، محمّدعلی میرزا شمشیر بسته و آواز داد كه باید شمشیر را به زور از او بگیرند و نیز گفت كه آمادگی نبرد با عبّاس میرزا را دارد. (76)  در راستاى هماوردى با ولیعهد، او به هر كاری دست می زد؛ حتّی از همدستی با بیگانگانی چون یرمولف نماینده جنگ خواه روسیه كه به دلیل پایداریهاى عبّاس میرزا در برابر خواستهای او، دل خوشی از ولیعهد نداشت، (77) نیز باكى نداشت.  دشمنان  ولیعهد از هرگونه  سنگ اندازی حتّی در بحرانی ترین فرآیندها چون رویدادهاى مربوط به جنگ نیز خودداری نمی كردند (78) وبرای سر شکسته کردن   و   جلوگیری از پیروزى نوگرایى هایش، او را متّهم به فرنگی مآبی می كردند. ( 79 ) 

ظاهراًاین شاهزاده به آداب و رسوم قدیمی علاقمند و از آداب فرنگی بیزاربوده است. (80 )  ولی رقابت او با عبّاس میرزا و اینكه ولیعهدی  را حقّ خود می دانست را نباید فراموش کرد.  همچنین همین شخص، سپاهی با آموزش ها و روش های فرنگی ایجاد كرد(81 )  به هر حال  او توانست  سایر رقبا  و مخالفان عبّاس میرزا در دربار و قشون و هر كجا كه این مخالفت می توانست مثمرثمر باشد، را به خود جلب كند. ( 82 )  این مخالفت ها كه همیشه هم پنهان نمی ماند،  گاه  تا سر  حدّ  تمرّد  در میدان جنگ  نیز پیش میرفت و از این نمونه است نافرمانى اللهیار آصف الدوله  دایی عبّاس میرزا  در جنگ  دوّم ایران  و روس به دلیلحسّ برترى نسبت به ولیعهد؛ و یا آنچه پس از درخواست غرامت  روس ها پس از فتح  تبریز در  یكد ستگی علیه ولیعهدی عبّاس میرزا و درخواست جانشینی حسنعلی میرزاشجاع السلطنه روی داد. (83 )  مخالفان عبّاس میرزا مدّعی بودند كه پرداختن به این امور و تقلید از بیگانگان، اصولاً اقدامات كفرآمیزی است و بر این مبنا، عبّاس میرزا شایستگی ولیعهدی را ندارد.( 84 )

انقلاب اسلامی در هجرت شمار ۸۴۲ از ۱۱ تا ۲۴ آذر

اخبار مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید
لطفا نام خود را اینجا وارد کنید