1
مه ۲۰۲۶،
لوح گلی، دوره اکد (۲۳۲۵-۲۱۶۰ قبل از میلاد)؛ کتیبههای خط ایلامی خطی (شوش، هزارهٔ سوم قبل از میلاد)
فرانسوا دسه، باستانشناس فرانسوی، میگوید این نظام نوشتاری، تنها «نوشتار بومی واقعی» ایران است. این خط که از ۷۷ نشانه تشکیل شده، در سال ۱۹۰۳ میلادی طی کاوشهای فرانسویان در شوش، در جنوب غربی ایران کشف شد.
تمدن ایرانی، که دونالد ترامپ در اوایل آوریل ۲۰۲۶ تهدید به نابودی آن کرد، موضوعی است که تمام انرژی فرانسوا دسه را به خود اختصاص داده است. این محقق فرانسوی موفق شده است خطی را که بیش از ۴۰۰۰ سال قدمت دارد و تا به حال غیرقابل رمزگشایی تلقی میشد، بخواند. خط ایلامی خطی، نظام نوشتاری منقرض شدهای است. نام آن به تمدن ایلام اشاره دارد که در دوران باستان در جنوب ایران کنونی وجود داشت و رقیب تمدن بینالنهرین همسایه بود. فرانسوا دسه، که با بخش تحقیقات علوم باستان در دانشگاه لیژ (بلژیک) همکاری میکند، در گفتوگو با آژانس فرانسه (AFP) توضیح میدهد که خط ایلامی خطی، تنها نوشتار «واقعاً بومی» در میان تمام خطهایی است که در تاریخ طولانی ایران مورد استفاده قرار گرفتهاند. او میگوید: «تمامی خطهای دیگر – میخی، عربی یا یونانی – از غرب وارد شدهاند.»
و زبان فارسی، که ریشه هندواروپایی دارد و امروزه زبان رسمی ایران است و با الفبای عربی نوشته میشود، «به زبان فرانسوی نزدیکتر است تا به زبان ایلامی.» این باستانشناس ۴۳ ساله، که سابقاً دانشجو دانشگاه سوربن پاریس بوده، ماجراهای خود در ایران را از سال ۲۰۰۶ آغاز کرد، زمانی که در کاوشهای جنوب ایران شرکت کرد و لوحهایی با خط ایلامی خطی کشف شد.
این نظام نوشتاری که از ۷۷ نشانه – به شکل لوزی، منحنی و ترکیبات هندسی – تشکیل شده، در سال ۱۹۰۳ توسط یک ماموریت فرانسوی در سایت باستانشناسی شوش (در جنوب غربی ایران کنونی) کشف شد. اما این خط برای دههها در برابر تلاشها برای رمزگشایی مقاومت کرد، احتمالاً به دلیل تعداد بسیار محدود متون شناخته شده، طبق گفته این محقق. ناامیدی فرانسوا دسه پس از «اولین مواجهه فیزیکی» او در سال ۲۰۰۶ با خط ایلامی خطی، ده سال دیگر هم ادامه یافت.
«شامپولیون عصر حاضر»
«انبوهی از راههای اشتباه وجود داشت، من هیچ چیز پیدا نمیکردم» … تا این که توانست با چشم خود – نه تنها از روی عکس – ظروف باستانی مجموعه ماهبوبیان را ببیند. این مجموعه متعلق به خانوادهای ایرانی در تبعید در لندن است. این «شامپولیون عصر حاضر»، لقبی که رسانهها به او داده اند،- اشارهای به شامپولیون، رمزگشای مشهور هیروگلیفهای مصری در دهه ۱۸۲۰.- میگوید: « در سال ۲۰۱۵، به لطف این ظروف، من توانستم به ۱۰ متن جدید دسترسی پیدا کنم و کلید رمزگشایی در آنها بود.
در لیژ، فرانسوا دسه با یک مصرشناس و یک استاد آشورشناسی – متخصص تمدنهای باستان بینالنهرین (عراق کنونی) – همکاری میکند. این سه نفر ادعا میکنند که یک مرکز تعالی منحصر به فرد در جهان دانشگاهی در مورد سه گهواره تاریخی خط ایجاد کردهاند. او میافزاید: «کلید رمزگشایی یک خط، مانند بسیاری از موارد، اسامی خاص – مکانها، خدایان، پادشاهان – است.» «برای شامپولیون، این اسامی حاکمان یونانی مانند بطلمیوس، کلئوپاترا بود. او نشانههایی را که اسامی این حاکمان را ثبت میکردند، شناسایی کرد. من هم بطلمیوس خودم را دارم: حکمرانی به نام شیلهاها، که حدود ۱۹۵۰ قبل از میلاد مسیح حکومت میکرد.»
در یک توالی چهار نشانه، این خاورشناس متوجه شد که دو نشانه آخر تکرار شدهاند، تکراری که دقیقاً با پایان نام «شیلهاها» مطابقت دارد. امروزه، فرانسوا دسه میگوید که ۴۵ کتیبه به خط ایلامی خطی در اختیار دارد، یعنی دو برابر بیشتر از بیست سال پیش. مهارتی که برای رمزگشایی به دست آورده، شاید به او امکان دهد که به گذشته بازگردد و لوحهایی با خط «پروتوایلامی» دورهای حتی قدیمیتر را مطالعه کند. این لوحها نیز در موزه لوور پاریس، همراه با یافتههای نیمهٔ اول قرن بیستم، نگهداری میشوند.
در حالی که جنگ در خاورمیانه در جریان است، این استاد دانشگاه، که از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ در ایران زندگی کرده، از این که توانسته است میراث غنی ایرانی را به نمایش بگذارد، خوشحال است. او میگوید: «امیدوارم این تحقیقات تأثیرات مثبت فرهنگی و هویتی برای ایران داشته باشد، زمانی که اوضاع دوباره مساعد شود.»