از عروسی خونین کوهستک تا شکار شناور آمریکایی؛ تهران دامنه رویارویی دریایی را از هرمز تا دریای عمان گسترش می‌دهد
از عروسی خونین کوهستک تا شکار شناور آمریکایی؛ تهران دامنه رویارویی دریایی را از هرمز تا دریای عمان گسترش میدهدجنگ ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای شده که دیگر صدای انفجار فقط در آسمان شهرهای ایران شنیده نمی‌شود؛ این‌بار دریا به میدان اصلی نبرد تبدیل شده است.
در حالی که تهران و واشنگتن در روزهای اخیر حملات متقابل خود را تشدید کرده‌اند، آب‌های خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان به یکی از خطرناک‌ترین مناطق کشتیرانی جهان تبدیل شده‌اند. حمله به نفتکش‌ها، هدف قرار گرفتن شناورها، ادعای توقیف یک وسیله زیرسطحی آمریکایی و تهدید تهران به ایجاد یک منطقه دریایی گسترده‌تر، نگرانی‌ها درباره آینده تجارت جهانی و امنیت انرژی را به بالاترین سطح رسانده است.
هم‌زمان، قیمت نفت برنت از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده؛ نشانه‌ای روشن از اینکه بحران دیگر تنها یک درگیری نظامی میان ایران و آمریکا نیست و می‌تواند مستقیماً اقتصاد جهان را تحت تأثیر قرار دهد.
جنوب ایران؛ جنگی که زندگی مردم را زیر و رو کرده است
در تهران شاید بسیاری دیگر صدای انفجار موشک و پهپاد را نشنوند، اما در جنوب ایران وضعیت متفاوت است.
در استان هرمزگان، صدای انفجار هنوز برای بسیاری از مردم بخشی از زندگی روزمره است. مناطق ساحلی که در نزدیکی مهم‌ترین مسیرهای دریایی جهان قرار دارند، اکنون در خط مقدم جنگ قرار گرفته‌اند.
یکی از تکان‌دهنده‌ترین حوادث اخیر در کوهستک شهرستان سیریک رخ داد؛ جایی که یک حمله هوایی در نزدیکی محل برگزاری مراسم عروسی به کشته و زخمی شدن شماری از غیرنظامیان انجامید.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، دست‌کم پنج غیرنظامی، از جمله کودکان، در این حادثه کشته و ده‌ها نفر زخمی شدند. مقام‌های آمریکایی اعلام کردند هدف حمله یک هدف نظامی بوده، اما بررسی‌های رسانه‌ای و کارشناسی درباره بقایای مهمات و محل اصابت، احتمال اصابت مستقیم یک مهمات آمریکایی به محل را مطرح کرده است.
این حادثه اکنون به نمادی از هزینه انسانی جنگ در جنوب ایران تبدیل شده است؛ منطقه‌ای که هم‌زمان درگیر حملات نظامی، اختلال در زندگی روزمره و بحران اقتصادی ناشی از جنگ است.
تنگه هرمز؛ جایی که جنگ ایران و آمریکا جهانی می‌شود
اما چرا تنگه هرمز تا این اندازه اهمیت دارد؟
پاسخ روشن است: انرژی جهان.
تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان است و هرگونه اختلال جدی در عبور نفتکش‌ها می‌تواند قیمت انرژی را در سراسر جهان افزایش دهد.
در تازه‌ترین تحول، رویترز گزارش داده که ایران پس از حمله آمریکا به پنج نفتکش ایرانی، اعلام کرده به ۱۰ شناور در نزدیکی تنگه هرمز حمله کرده است؛ در میان اهداف ادعایی، دو شناور آمریکایی و هشت نفتکش قرار داشته‌اند. دست‌کم یک دریانورد کشته و یک نفر نیز مفقود گزارش شده است.
این اتفاق را می‌توان یکی از بزرگ‌ترین موج‌های حمله به کشتیرانی تجاری از زمان آغاز جنگ دانست.
به این ترتیب، نبرد دیگر فقط بر سر مواضع نظامی نیست؛ اکنون کشتی‌های تجاری و مسیرهای صادرات انرژی نیز به بخشی از معادله جنگ تبدیل شده‌اند.
توقیف شناور زیرسطحی آمریکا؛ یک پیام مستقیم به واشنگتن
در یکی دیگر از تحولات مهم، سپاه پاسداران اعلام کرد یک شناور زیرسطحی بدون سرنشین آمریکایی را در نزدیکی تنگه هرمز شناسایی و توقیف کرده است.
ایران تصاویر این شناور را منتشر کرد و آن را یک سامانه آمریکایی معرفی کرد.
با این حال، روایت تهران و واشنگتن درباره این حادثه متفاوت است. مقام‌های آمریکایی گفته‌اند شناور دچار نقص فنی شده بود و واشنگتن تلاش کرده اهمیت نظامی این وسیله را کاهش دهد.
در هر صورت، این حادثه یک پیام مهم دارد:
ایران می‌خواهد نشان دهد که می‌تواند حضور نظامی آمریکا را نه‌تنها از روی آب، بلکه در زیر آب نیز رصد و هدف قرار دهد.
هشدار سپاه: هرمز دیگر تنها محدوده درگیری نیست
در همین شرایط، حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، از تغییر دامنه عملیات دریایی ایران سخن گفته است.
به گفته او، تنگه هرمز همچنان محور اصلی رویارویی باقی می‌ماند، اما ایران قصد دارد محدوده‌ای گسترده‌تر را در آب‌های منطقه تعریف کند.
این محدوده، طبق اظهارات محبی، از حوالی چابهار آغاز شده و بخش‌هایی از دریای عمان و دریای عرب را دربر خواهد گرفت؛ مختصات دقیق آن قرار است بعداً اعلام شود.
این تحول بسیار مهم است.
زیرا اگر چنین محدوده‌ای در عمل اجرا شود، موضوع دیگر فقط کنترل تردد در تنگه هرمز نخواهد بود؛ بلکه مسیرهای منتهی به هرمز نیز وارد محاسبات امنیتی و نظامی ایران خواهند شد.
«منطقه ممنوعه»؛ اهرم جدید ایران در جنگ دریایی
ایران این منطقه را به‌عنوان یک محدوده «ممنوعه» یا «تحریمی» معرفی کرده است.
بر اساس توضیحات سپاه، کشتی‌هایی که بدون هماهنگی وارد این محدوده شوند ممکن است با محدودیت‌هایی در دسترسی به خدمات دریایی، بندری و بیمه‌ای مواجه شوند.
خبرگزاری فرانسه نیز گزارش داده که این منطقه قرار است بخش‌هایی از دریای عمان و دریای عرب را شامل شود و تهران هنوز مختصات دقیق آن را اعلام نکرده است.
به بیان ساده‌تر، تهران در حال تلاش برای گسترش مفهوم «کنترل هرمز» به مسیرهای قبل از رسیدن کشتی‌ها به خود تنگه است.
نفت ۱۰۰ دلاری؛ جنگ وارد اقتصاد جهان شد
نشانه دیگری از شدت بحران در بازار نفت دیده می‌شود.
قیمت نفت برنت در معاملات اخیر از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرد و در پایان معاملات به حدود ۱۰۱.۲۱ دلار رسید؛ در حالی که نفت وست‌تگزاس اینترمدیت نیز حدود ۹۶ دلار معامله شد.
این افزایش تنها یک واکنش روانی به جنگ نیست.
گزارش رویترز نشان می‌دهد که صادرات نفت از منطقه خلیج فارس همچنان به‌طور قابل توجهی پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار دارد و بخشی از محموله‌ها از مسیرهای پنهان و با خاموش کردن سامانه‌های ردیابی کشتی‌ها منتقل می‌شوند.
بر اساس این گزارش، صادرات نفت منطقه در ماه اوت حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح پیش از جنگ بوده است.
یعنی بحران هرمز اکنون مستقیماً به این سؤال گره خورده است:
اگر جنگ ادامه پیدا کند، جهان چه مقدار نفت خواهد داشت و قیمت آن تا کجا خواهد رفت؟
ایران شروط پایان جنگ را روی میز گذاشت
در میان این تنش‌های دریایی، سخنگوی سپاه شروط تهران برای پایان وضعیت جنگی و بازگشت ثبات به منطقه را اعلام کرده است.
بر اساس اظهارات حسین محبی، ایران خواهان این موارد است:
۱. توقف کامل جنگ
تهران خواستار پایان کامل عملیات نظامی و توقف تهدیدهای جدید علیه ایران است.
۲. عقب‌نشینی اسرائیل از لبنان
یکی دیگر از شروط اعلام‌شده، عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی از لبنان است.
۳. پایان محاصره یمن
ایران خواستار پایان آنچه «محاصره یمن» می‌خواند شده است.
۴. آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار دارایی ایران
تهران همچنین خواستار آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران شده است.
۵. عدم مداخله در برنامه هسته‌ای و موشکی
شرط دیگر ایران، توقف مداخله خارجی در توان هسته‌ای و موشکی جمهوری اسلامی است.
این شروط در حال حاضر موضع اعلام‌شده سپاه و تهران هستند و به معنای دستیابی ایران و آمریکا به توافق نیستند.
تهران یک پیام روشن به واشنگتن فرستاده است
ترکیب این شروط با تحولات دریایی نشان می‌دهد که تهران قصد ندارد مسئله تنگه هرمز را از مذاکرات احتمالی آینده جدا کند.
از نگاه ایران، امنیت کشتیرانی، نفت، دارایی‌های بلوکه‌شده، لبنان، یمن و برنامه موشکی و هسته‌ای همه به یک پرونده واحد تبدیل شده‌اند.
در مقابل، آمریکا تنگه هرمز را یک مسیر بین‌المللی حیاتی می‌داند و برای تضمین عبور کشتی‌ها تلاش می‌کند فشار نظامی و دریایی خود را حفظ کند.
به همین دلیل، هر دو طرف اکنون در موقعیتی قرار گرفته‌اند که عقب‌نشینی از مواضعشان می‌تواند از نظر سیاسی و نظامی پرهزینه باشد.
جنگ دریایی؛ بزرگ‌ترین خطر برای اقتصاد جهانی
خطر اصلی تنها غرق شدن یک نفتکش یا حمله به یک ناو نیست.
خطر بزرگ‌تر، عادی شدن ناامنی در مسیرهای انرژی جهان است.
رویترز در تازه‌ترین گزارش خود هشدار داده که منطقه خلیج فارس وارد وضعیتی از «عدم قطعیت» شده است؛ وضعیتی که در آن شرکت‌های انرژی، دولت‌ها و بازارهای مالی دیگر نمی‌توانند احتمال اختلال در صادرات را مانند گذشته محاسبه کنند.
اگر این وضعیت ادامه یابد، پیامدهای آن می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
-
افزایش بیشتر قیمت نفت و گاز
-
رشد قیمت سوخت و حمل‌ونقل
-
افزایش هزینه تولید کالاها
-
فشار تورمی در کشورهای واردکننده انرژی
-
افزایش هزینه بیمه کشتی‌ها
-
کاهش تردد نفتکش‌ها
-
اختلال در زنجیره تأمین جهانی
-
افزایش فشار اقتصادی بر کشورهای منطقه
آسوشیتدپرس نیز هشدار داده که تداوم اختلال در عرضه انرژی می‌تواند قیمت سوخت و هزینه‌های حمل‌ونقل و تولید را در کشورهای مختلف افزایش دهد و فشار تورمی را تشدید کند.
بحران فقط هرمز نیست؛ دریای سرخ و عربستان هم وارد بازی شده‌اند
هم‌زمان با تشدید درگیری در تنگه هرمز، جبهه یمن نیز دوباره فعال شده است.
حملات حوثی‌ها به اهدافی در عربستان و زیرساخت‌های انرژی این کشور، نگرانی‌ها درباره امنیت مسیرهای دریایی در جنوب دریای سرخ و باب‌المندب را افزایش داده است.
این مسئله اهمیت ویژه‌ای دارد.
زیرا اگر هم‌زمان:
تنگه هرمز در شرق
و
باب‌المندب در جنوب دریای سرخ
با اختلال جدی مواجه شوند، جهان با یک بحران کم‌سابقه در مسیرهای انتقال انرژی و کالا روبه‌رو خواهد شد.
یک اشتباه محاسباتی می‌تواند جنگ را بزرگ‌تر کند
خطرناک‌ترین بخش وضعیت کنونی این است که هر حمله می‌تواند به حمله بعدی منجر شود.
آمریکا نفتکش‌های ایران را هدف قرار می‌دهد؛ ایران به کشتی‌ها پاسخ می‌دهد؛ آمریکا حضور دریایی خود را افزایش می‌دهد؛ ایران محدوده دریایی جدید اعلام می‌کند؛ و بازار نفت دوباره واکنش نشان می‌دهد.
این همان چرخه‌ای است که می‌تواند یک جنگ محدود را به بحران منطقه‌ای تمام‌عیار تبدیل کند.
رویترز در تازه‌ترین ارزیابی خود این وضعیت را ورود خلیج فارس به دوره‌ای از «عدم قطعیت مزمن» توصیف کرده است؛ دوره‌ای که در آن حتی امکان بازگشت سریع تردد عادی در تنگه هرمز نیز نامطمئن شده است.
هرمز؛ کارت ایران برای مذاکره یا نقطه انفجار جنگ؟
اکنون تنگه هرمز در مرکز یک معادله سه‌گانه قرار گرفته است:
جنگ نظامی + انرژی جهانی + مذاکره سیاسی
ایران می‌خواهد نشان دهد که می‌تواند هزینه جنگ را برای آمریکا و متحدانش افزایش دهد.
آمریکا نیز تلاش می‌کند با فشار نظامی و کنترل مسیرهای دریایی، توان تهران برای صادرات نفت و استفاده از هرمز به‌عنوان اهرم فشار را محدود کند.
اما در میان این تقابل، یک واقعیت پابرجاست:
هرچه جنگ طولانی‌تر شود، هزینه آن فقط متوجه ایران و آمریکا نخواهد بود.
بازار جهانی نفت، شرکت‌های کشتیرانی، کشورهای واردکننده انرژی و در نهایت مصرف‌کنندگان عادی در سراسر جهان نیز هزینه این بحران را پرداخت خواهند کرد.
جمع‌بندی؛ تنگه هرمز دیگر فقط یک تنگه نیست
تحولات روزهای اخیر نشان می‌دهد که تنگه هرمز از یک آبراه استراتژیک به یکی از مهم‌ترین میدان‌های قدرت‌نمایی در جنگ ایران و آمریکا تبدیل شده است.
از حادثه مرگبار کوهستک تا حملات متقابل به نفتکش‌ها، از ادعای توقیف شناور زیرسطحی آمریکا تا اعلام منطقه دریایی جدید در اطراف چابهار، نشانه‌ها حاکی از آن است که جنگ در حال تغییر شکل است.
و اکنون ایران شروط مشخصی برای پایان جنگ اعلام کرده است؛ شروطی که از توقف حملات تا عقب‌نشینی اسرائیل از لبنان، پایان محاصره یمن، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار دارایی و عدم مداخله در برنامه موشکی و هسته‌ای ایران را دربر می‌گیرد.
در سوی دیگر، بازار جهانی نفت با عبور برنت از مرز ۱۰۰ دلار، پیام خود را فرستاده است.
هرمز اگر آرام شود، بازارهای جهان نفس می‌کشند؛ اما اگر درگیری در این آبراه تشدید شود، بحران دیگر فقط بحران ایران و آمریکا نخواهد بود.
پرسش اصلی اکنون این است:
آیا تنگه هرمز می‌تواند اهرمی برای پایان جنگ باشد، یا به جرقه‌ای تبدیل خواهد شد که کل خاورمیانه و اقتصاد جهان را وارد مرحله‌ای تازه از بحران کند؟
منابع
-
اظهارات حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران درباره شروط پایان جنگ و منطقه دریایی جدید؛ گزارش‌های منتشرشده از سوی رسانه‌های ایرانی و بازتاب آن در منابع بین‌المللی.
-
گزارش رویترز درباره حملات متقابل ایران و آمریکا به نفتکش‌ها و شناورها در اطراف تنگه هرمز.
-
گزارش رویترز درباره کاهش صادرات نفت خلیج فارس و عبور نفت برنت از ۱۰۰ دلار.
-
گزارش آسوشیتدپرس درباره منطقه ممنوعه دریایی مورد نظر ایران.
-
گزارش الجزیره درباره ادعای ایران درباره توقیف شناور زیرسطحی بدون سرنشین آمریکا.