از جهش ارز و تورم ۷۰ درصدی تا سقوط درآمدهای نفتی؛ اقتصاد ایران در یکی از سخت‌ترین مقاطع سال‌های اخیر قرار دارد

اقتصاد ایران در میانه جنگ با آمریکا با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان روبه‌روست: تورم بسیار بالا، کاهش ارزش پول ملی، افت قدرت خرید خانوارها، فشار بر درآمدهای نفتی، افزایش هزینه‌های دولت، کاهش اشتغال و تشدید نااطمینانی اقتصادی.

در حالی که قیمت جهانی نفت به دلیل جنگ در خلیج فارس از مرز ۱۰۰ دلار عبور کرده، این افزایش قیمت لزوماً به معنای بهبود وضعیت مالی ایران نیست؛ زیرا هم‌زمان صادرات نفت، دسترسی به ارز و امکان انتقال درآمدهای نفتی تحت فشار قرار گرفته است. رویترز می‌گوید فشار اقتصادی آمریکا بر ایران شامل تحریم‌های شدیدتر و محدودیت‌های دریایی بوده و همین مسئله درآمدهای نفتی و دسترسی ایران به ارز خارجی را تحت فشار گذاشته است. (Reuters)

دلار ۲۳۲ هزار تومانی؛ سقوط ریال ادامه دارد

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های بحران اقتصادی ایران، بازار ارز است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های اقتصادی فارسی، دلار آزاد در معاملات امروز پنجشنبه ۱۹ شهریور در محدوده ۲۳۲ تا ۲۳۳ هزار تومان قرار گرفته است. برنا نیز برای بازار ۱۹ شهریور محدوده ۲۳۰ تا ۲۳۸ هزار تومان را به‌عنوان محدوده مورد انتظار گزارش کرده است. (Borna News)

در همین حال، نرخ حواله دلار در مرکز مبادله ایران حدود ۱۶۲ هزار و ۴۳۷ تومان گزارش شده است؛ شکاف بسیار بزرگ میان نرخ رسمی و بازار آزاد، همچنان یکی از مشکلات ساختاری اقتصاد ایران است. (ایبنا)

این فاصله فقط یک مسئله ارزی نیست.

هرچه ارزش ریال کاهش پیدا کند، هزینه واردات مواد اولیه، ماشین‌آلات، دارو، قطعات، کالاهای واسطه‌ای و بسیاری از کالاهای مصرفی افزایش می‌یابد و در نهایت فشار آن به مصرف‌کننده منتقل می‌شود.

نتیجه مستقیم:

دلار گران‌تر = هزینه تولید بالاتر = قیمت کالاهای بیشتر = تورم بالاتر = کاهش قدرت خرید مردم.

تورم؛ مهم‌ترین بحران معیشتی ایران

داده‌های منتشرشده درباره تورم مرداد ۱۴۰۵ تصویر بسیار نگران‌کننده‌ای ارائه می‌کنند.

بر اساس داده‌های منتشرشده از شاخص‌های آماری، تورم سالانه در مرداد ۱۴۰۵ حدود ۶۹.۹ درصد گزارش شده است. (شبکه اطلاع رسانی طلا و ارز)

برخی داده‌های مربوط به تورم نقطه‌به‌نقطه نیز ارقامی بالاتر از ۷۰ درصد را نشان می‌دهند و گزارش‌های مربوط به شاخص قیمت بانک مرکزی نیز از تورم بسیار شدید حکایت دارند. (Khabarpu)

این یعنی اقتصاد ایران تنها با «گرانی چند کالا» مواجه نیست؛ بلکه با فرسایش گسترده قدرت خرید پول ملی روبه‌روست.

خانواده‌ای که یک سال قبل با درآمد مشخصی می‌توانست مقدار معینی کالا و خدمات خریداری کند، امروز برای همان سبد مصرفی باید پول بسیار بیشتری پرداخت کند.

مواد غذایی؛ سنگین‌ترین فشار بر سفره مردم

بخش مهم بحران تورمی در ایران مربوط به مواد غذایی است.

بر اساس داده‌های منتشرشده در منابع اقتصادی فارسی، تورم برخی اقلام خوراکی در ماه‌های اخیر به مراتب بالاتر از تورم عمومی بوده است. داده‌های گردآوری‌شده از آمار رسمی نیز نشان می‌دهد تورم نقطه‌ای گروه‌های خوراکی در سطح بسیار بالایی قرار گرفته است. (ایران استاتیس)

این وضعیت به معنای کاهش تدریجی کیفیت مصرف خانوارهاست.

در چنین شرایطی خانوارها معمولاً مجبور می‌شوند:

• خرید کالاهای گران‌تر را حذف کنند؛

• مصرف گوشت و پروتئین را کاهش دهند؛

• خرید کالاهای بادوام را به تعویق بیندازند؛

• هزینه‌های آموزشی و تفریحی را کاهش دهند؛

• به سمت کالاهای ارزان‌تر حرکت کنند؛

• پس‌انداز خود را برای تأمین هزینه‌های جاری مصرف کنند.

به همین دلیل، تورم بالا تنها یک شاخص اقتصادی نیست؛ مستقیماً به مسئله معیشت و استاندارد زندگی تبدیل شده است.

بازار کار هم تحت فشار است

داده‌های بازار کار نیز نشانه‌های مثبتی ارائه نمی‌کنند.

بر اساس گزارش مرکز آمار که در رسانه‌های فارسی بازتاب یافته، نرخ بیکاری در بهار ۱۴۰۵ به ۹.۱ درصد رسیده است.

اما وضعیت جوانان بسیار نگران‌کننده‌تر است.

نرخ بیکاری گروه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال حدود ۲۳.۴ درصد گزارش شده است. (زومیت)

این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا اقتصاد ایران علاوه بر مشکل تورم، با مشکل ایجاد شغل پایدار برای نسل جوان نیز مواجه است.

یعنی حتی اگر نرخ بیکاری کل کشور ظاهراً زیر ۱۰ درصد باشد، بخش بزرگی از جوانانی که وارد بازار کار می‌شوند با دشواری جدی برای یافتن شغل مناسب مواجه‌اند.

رشد اقتصادی؛ اقتصاد در مرز رکود

اقتصاد ایران در شرایطی قرار گرفته که رشد اقتصادی ضعیف، تورم بالا و جنگ هم‌زمان یکدیگر را تقویت می‌کنند.

طبق گزارشی که درباره برآورد سازمان برنامه و بودجه منتشر شده، رشد اقتصادی ایران در سال منتهی به زمستان ۱۴۰۴ حدود ۰.۲ درصد بوده و اقتصاد در بهار ۱۴۰۵ نیز تحت تأثیر جنگ و شوک‌های طرف عرضه با فشار بیشتری مواجه شده است. (خبرآنلاین)

این وضعیت را می‌توان نوعی رکود تورمی دانست:

رشد پایین + تورم بالا + کاهش قدرت خرید.

این یکی از دشوارترین شرایط برای سیاست‌گذار اقتصادی است؛ زیرا مبارزه با تورم معمولاً نیازمند سیاست‌های پولی و مالی انقباضی است، در حالی که اقتصاد هم‌زمان به رشد و سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

نفت ۱۰۰ دلاری؛ چرا افزایش قیمت نفت الزاماً به کمک ایران نمی‌آید؟

در نگاه اول، افزایش قیمت نفت باید برای یک کشور نفت‌خیز مانند ایران خبر خوبی باشد.

اما وضعیت فعلی متفاوت است.

قیمت برنت امروز همچنان بالای ۱۰۰ دلار قرار دارد و رویترز گزارش داده که برنت در معاملات امروز حدود ۱۰۱ دلار معامله شده است. (Reuters)

اما مشکل ایران این است که قیمت نفت تنها زمانی برای دولت درآمد ایجاد می‌کند که نفت واقعاً صادر و درآمد آن قابل وصول و انتقال باشد.

تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، فشار بر کشتیرانی و جنگ در اطراف تنگه هرمز این روند را دشوارتر کرده‌اند.

رویترز گزارش داده که صادرات نفت ایران تحت فشار شدید قرار گرفته و آمریکا تلاش کرده با فشار اقتصادی و دریایی توان صادرات نفت ایران را محدود کند. (Reuters)

صادرات نفت ایران؛ جنگ درآمدهای ارزی را تهدید می‌کند

ایران سال‌هاست برای دور زدن تحریم‌ها از شبکه‌های پیچیده فروش نفت استفاده می‌کند.

اما جنگ، مسئله را دشوارتر کرده است.

جزیره خارک، مسیرهای دریایی، بیمه نفتکش‌ها، بانک‌ها، انتقال پول و مشتریان نفتی همه تحت تأثیر شرایط جدید قرار گرفته‌اند.

در عین حال، گزارش‌های فارسی نشان می‌دهد صادرات نفت ایران کاملاً متوقف نشده و تهران همچنان برای حفظ درآمدهای نفتی و مسیرهای صادراتی تلاش می‌کند. (Tabnak)

بنابراین وضعیت را نباید «قطع کامل صادرات نفت» توصیف کرد؛ بلکه مسئله اصلی کاهش ظرفیت صادرات، افزایش هزینه فروش و انتقال پول و افزایش ریسک معاملات است.

جنگ؛ ضربه‌ای مضاعف به بودجه دولت

اقتصاد ایران حتی پیش از تشدید جنگ نیز با مشکل کسری بودجه مواجه بود.

اکنون جنگ سه فشار هم‌زمان بر بودجه وارد می‌کند:

۱. افزایش هزینه‌ها

هزینه‌های دفاعی، امنیتی، بازسازی زیرساخت‌ها و حمایت از بخش‌های آسیب‌دیده افزایش می‌یابد.

۲. کاهش درآمدها

درآمدهای نفتی و مالیاتی تحت فشار قرار می‌گیرند.

۳. افزایش نیاز به حمایت اجتماعی

با افزایش قیمت کالاها، دولت باید برای تأمین کالاهای اساسی، یارانه‌ها، حقوق و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر منابع بیشتری اختصاص دهد.

«دنیای اقتصاد» نیز در بررسی بودجه ۱۴۰۵ هشدار داده بود که جنگ می‌تواند هم‌زمان کسری بودجه، هزینه‌های بازسازی و فشار بر بازار پول و سرمایه را تشدید کند. (روزنامه دنیای اقتصاد)

دولت میان تورم و کسری بودجه گرفتار شده است

یکی از خطرناک‌ترین سناریوها برای اقتصاد ایران این است که دولت برای پوشش کسری بودجه بیش از ظرفیت واقعی اقتصاد به منابع بانکی و پولی متکی شود.

اگر رشد نقدینگی از رشد تولید بسیار بیشتر باشد، فشار تورمی افزایش پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، افزایش نرخ ارز نیز هزینه واردات را بالا می‌برد و تورم را تشدید می‌کند.

در نتیجه یک چرخه شکل می‌گیرد:

کسری بودجه → فشار پولی → تورم → کاهش ارزش ریال → افزایش هزینه واردات → تورم بیشتر.

جنگ می‌تواند سرعت این چرخه را افزایش دهد.

بازار مسکن؛ پناهگاه سرمایه یا بحران دسترسی؟

در چنین شرایطی، بخشی از مردم و سرمایه‌گذاران برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به سمت:

دلار، طلا، سکه، ملک و دارایی‌های غیرریالی

حرکت می‌کنند.

این رفتار اگر گسترده شود، سرمایه را از بخش تولیدی به سمت دارایی‌های غیرمولد سوق می‌دهد.

در نتیجه قیمت دارایی‌ها افزایش می‌یابد، اما لزوماً ظرفیت تولید اقتصاد رشد نمی‌کند.

به همین دلیل، تورم بالا می‌تواند هم‌زمان باعث افزایش قیمت دارایی‌ها و کاهش قدرت خرید حقوق‌بگیران شود.

بورس؛ رشد شاخص الزاماً به معنای رونق اقتصاد نیست

بازار سهام نیز در چنین شرایطی رفتار پیچیده‌ای دارد.

افزایش قیمت دلار می‌تواند ارزش اسمی شرکت‌های صادراتی را بالا ببرد، به‌ویژه شرکت‌های نفتی، پتروشیمی و معدنی.

اما جنگ و نااطمینانی نیز می‌تواند:

• سرمایه‌گذاری را کاهش دهد؛

• هزینه تولید را بالا ببرد؛

• صادرات را دشوار کند؛

• ریسک شرکت‌ها را افزایش دهد؛

• سرمایه‌گذاران حقیقی را محتاط‌تر کند.

در روزهای اخیر شاخص کل بورس تهران در کانال بالای ۷ میلیون واحد قرار گرفته، اما تحلیل این رشد باید با توجه به تورم و افزایش اسمی قیمت دارایی‌ها انجام شود؛ بنابراین رشد شاخص بورس به‌تنهایی به معنای بهبود واقعی اقتصاد نیست. (اقتصادنیوز)

یک تناقض بزرگ: نفت گران‌تر، اما اقتصاد ایران ضعیف‌تر

شاید مهم‌ترین پارادوکس اقتصاد ایران در شرایط کنونی همین باشد.

نفت جهانی گران شده است.

اما:

درآمد نفتی ایران تحت فشار قرار دارد.

قیمت برنت از ۱۰۰ دلار عبور کرده، اما جریان نفت از منطقه به دلیل جنگ و اختلال در تنگه هرمز به‌شدت کاهش یافته است. رویترز برآورد کرده که جریان نفت از تنگه هرمز بسیار پایین‌تر از سطح پیش از جنگ قرار گرفته و اختلال عرضه به یکی از عوامل اصلی افزایش قیمت نفت تبدیل شده است. (Reuters)

در نتیجه، افزایش قیمت نفت برای ایران الزاماً به همان اندازه‌ای که برای یک صادرکننده عادی نفت منفعت ایجاد می‌کند، درآمد ایجاد نمی‌کند.

اقتصاد ایران با «شوک دوگانه» مواجه است

در حال حاضر اقتصاد ایران با دو شوک هم‌زمان روبه‌روست:

شوک اول: تحریم و محدودیت ساختاری

تحریم‌ها سال‌هاست دسترسی ایران به سرمایه خارجی، فناوری، نظام بانکی جهانی و بازارهای مالی بین‌المللی را محدود کرده‌اند.

شوک دوم: جنگ

جنگ، هزینه‌های جدیدی به همین اقتصاد تحریم‌شده اضافه کرده است.

به همین دلیل، مسئله امروز فقط تحریم نیست.

ایران اکنون با اقتصاد تحریم‌شده‌ای مواجه است که باید هزینه‌های یک جنگ طولانی را نیز تحمل کند.

آیا اقتصاد ایران فرو می‌ریزد؟

پاسخ کوتاه: نه لزوماً؛ اما فشار بسیار سنگین است.

اقتصاد ایران طی سال‌های گذشته تجربه تحریم‌های طولانی، تورم بالا و کاهش ارزش پول ملی را داشته و شبکه‌ای از سازوکارهای داخلی و خارجی برای ادامه تجارت ایجاد کرده است.

رویترز نیز تأکید کرده که ایران در گذشته توانسته سال‌ها تحریم را تحمل کند، اما فشار اقتصادی کنونی به یکی از شدیدترین دوره‌های فشار اقتصادی جمهوری اسلامی تبدیل شده است. (Reuters)

بنابراین سناریوی محتمل‌تر از «فروپاشی ناگهانی»، می‌تواند فرسایش تدریجی قدرت خرید، کاهش سرمایه‌گذاری، تورم مزمن و افت استاندارد زندگی باشد؛ مگر اینکه جنگ و فشار خارجی تشدید یا برعکس، مسیر دیپلماتیک جدیدی باز شود.

سه سناریو برای آینده اقتصاد ایران

سناریوی اول؛ کاهش تنش

اگر جنگ متوقف شود و تردد در تنگه هرمز به وضعیت عادی بازگردد:

• ریسک بازار ارز کاهش می‌یابد؛

• صادرات نفت آسان‌تر می‌شود؛

• هزینه حمل‌ونقل و بیمه پایین می‌آید؛

• فشار بر بودجه کاهش پیدا می‌کند؛

• احتمال کاهش قیمت نفت جهانی افزایش می‌یابد؛

• سرمایه‌گذاری می‌تواند به‌تدریج احیا شود.

اما حتی در این سناریو، تورم و مشکلات ساختاری اقتصاد ایران یک‌شبه از بین نمی‌روند.

سناریوی دوم؛ ادامه جنگ در وضعیت فعلی

این سناریو می‌تواند به معنای:

دلار بالا + تورم بالا + رشد اقتصادی ضعیف + کاهش قدرت خرید + فشار بودجه‌ای

باشد.

این شاید خطرناک‌ترین سناریو برای زندگی روزمره مردم باشد، زیرا اقتصاد به‌جای یک شوک کوتاه‌مدت با یک فرسایش طولانی‌مدت روبه‌رو خواهد شد.

سناریوی سوم؛ تشدید جنگ و بسته ماندن مسیرهای انرژی

در صورت گسترش جنگ در خلیج فارس و تنگه هرمز، فشار اقتصادی می‌تواند بسیار شدیدتر شود.

قیمت نفت می‌تواند بالاتر برود، اما هم‌زمان صادرات ایران نیز می‌تواند دشوارتر شود.

در این وضعیت، ممکن است ایران با یک تناقض بزرگ روبه‌رو شود:

نفت گران‌تر، اما نفت کمتر برای فروش.

اقتصاد ایران امروز در یک جمله

اگر بخواهیم وضعیت اقتصاد ایران در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ را در یک جمله خلاصه کنیم:

ایران با اقتصادی روبه‌روست که از یک‌سو با تورم نزدیک ۷۰ درصد، دلار بالای ۲۳۰ هزار تومان، بیکاری ۹.۱ درصدی و کسری بودجه دست‌وپنجه نرم می‌کند و از سوی دیگر، جنگ و تحریم‌ها فشار بیشتری بر صادرات نفت، درآمدهای ارزی و سرمایه‌گذاری وارد کرده‌اند. (Borna News)

افزایش قیمت نفت در بازار جهانی نیز در شرایط کنونی برای تهران یک پیروزی اقتصادی قطعی محسوب نمی‌شود؛ زیرا اختلال در صادرات و محدودیت دسترسی به درآمدهای نفتی می‌تواند بخشی از منفعت قیمت بالاتر نفت را خنثی کند. (Reuters)

جمع‌بندی؛ اقتصاد ایران در نقطه‌ای حساس‌تر از همیشه

اقتصاد ایران امروز نه فقط با تورم و نه فقط با تحریم، بلکه با ترکیبی از چند بحران هم‌زمان روبه‌روست:

تورم بسیار بالا، سقوط ارزش ریال، کاهش قدرت خرید، بیکاری جوانان، رشد اقتصادی ضعیف، کسری بودجه، فشار بر صادرات نفت و جنگ.

دلار آزاد اکنون در محدوده ۲۳۲ هزار تومان قرار دارد، تورم سالانه مرداد حدود ۶۹.۹ درصد گزارش شده و نرخ بیکاری بهار به ۹.۱ درصد رسیده است. (Borna News)

در همین زمان، نفت برنت بالای ۱۰۰ دلار معامله می‌شود؛ اما اختلال در تردد نفتکش‌ها و فشار بر صادرات منطقه نشان می‌دهد که این افزایش قیمت برای ایران الزاماً به افزایش متناسب درآمد ارزی منجر نمی‌شود. (Reuters)

به همین دلیل، آینده اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به سرنوشت جنگ، وضعیت تنگه هرمز، صادرات نفت، نرخ ارز و مسیر مذاکرات ایران و آمریکا گره خورده است.

اگر جنگ فروکش کند، اقتصاد می‌تواند فرصت تنفس پیدا کند؛ اما اگر درگیری ادامه یابد، خطر اصلی نه یک «انفجار اقتصادی» ناگهانی، بلکه فرسایش طولانی و عمیق قدرت خرید مردم و سرمایه تولیدی کشور خواهد بود.

منابع

اقتصادنیوز – گزارش تورم مرداد ۱۴۰۵ — تورم سالانه حدود ۶۹.۹ درصد. (اقتصادنیوز)

• مهر – گزارش نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۵ — نرخ بیکاری ۹.۱ درصد و بیکاری جوانان ۲۳.۴ درصد. (Média Mehr)

• دنیای اقتصاد – تحلیل بودجه ۱۴۰۵ و پیامدهای جنگ (روزنامه دنیای اقتصاد)

• بانک مرکزی ایران – اطلاعات بازار ارز — نرخ حواله دلار در مرکز مبادله. (ایبنا)

• برنا – بازار ارز و طلا در ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ — گزارش محدوده دلار و بازار ارز. (Borna News)

• رویترز – فشار اقتصادی بر ایران و تحریم‌ها (Reuters)

• رویترز – نفت بالای ۱۰۰ دلار و بحران خلیج فارس (Reuters)