اسناد محرمانه از یک عملیات سازمان‌یافته پرده برمی‌دارد؛ ۲۷ دانشگاه در ۹ کشور اروپا زیر ذره‌بین قرار گرفتند و سوربن یکی از مهم‌ترین پرونده‌ها بود

یک تحقیقات شش‌ماهه بین‌المللی، پرده از شبکه‌ای از اقدامات حقوقی، دانشگاهی و دولتی اسرائیل برای مقابله با موج تحریم و قطع همکاری دانشگاه‌های اروپایی با مؤسسات اسرائیلی برداشته است؛ کارزاری که از نامه‌های حقوقی و رصد شبکه‌های اجتماعی تا تلاش برای اثرگذاری بر تصمیمات دانشگاه‌ها و دفاع از حضور اسرائیل در برنامه تحقیقاتی ۹۵ میلیارد یورویی اتحادیه اروپا امتداد دارد.

تحقیقات مشترک Investigate Europe، Reporters United و رسانه‌هایی از جمله Le Monde، EUobserver، Follow the Money، Público و Knack بر پایه ده‌ها سند داخلی، گزارش‌های پیشرفت، صورتجلسات و فایل‌های نظارتی انجام شده است.

این اسناد نشان می‌دهند انجمن رؤسا و مدیران دانشگاه‌های اسرائیل، موسوم به VERA، از سال ۲۰۲۴ یک کارگروه ویژه برای مقابله با آنچه «تهدید راهبردی» تحریم دانشگاهی می‌نامد، ایجاد کرده است.

در مرکز این شبکه، شرکت حقوقی بروکسل Kesher EU Law & Policy قرار دارد؛ شرکتی که بنا بر اسناد، از طرف VERA برای پیگیری پرونده‌های تحریم دانشگاهی در اروپا به کار گرفته شده است. (Investigate Europe)

۲۷ دانشگاه در ۹ کشور؛ نقشه یک عملیات فرامرزی

یکی از مهم‌ترین اسناد کشف‌شده، فایلی با عنوان «VERA State of Affairs» است.

در این فایل، ۲۷ دانشگاه در ۹ کشور اروپایی که Kesher در ارتباط با پرونده‌های مرتبط با تحریم یا قطع همکاری با مؤسسات اسرائیلی با آنها درگیر شده، فهرست شده‌اند.

در نسخه‌ای دیگر از همین پرونده، مجموعاً ۳۲ مورد پیگیری ثبت شده است.

روش‌های مورد استفاده متفاوت بوده‌اند: از ارسال نامه‌های حقوقی و استفاده از وکلای محلی گرفته تا تلاش برای جلب حمایت مقام‌های ملی و پیگیری فعالیت‌های دانشگاهی و رسانه‌های اجتماعی. (Investigate Europe)

این اسناد نشان می‌دهد موضوع فراتر از واکنش موردی به اعتراضات دانشجویی بوده و به یک سازوکار دائمی برای رصد و مقابله با تحریم دانشگاهی تبدیل شده است.

سوربن؛ پرونده‌ای که به قلب فرانسه رسید

یکی از حساس‌ترین پرونده‌های این شبکه، دانشگاه سوربن پاریس بود.

در نوامبر ۲۰۲۴، گروهی از دانشجویان پیشنهادی را برای پایان دادن به برخی همکاری‌های دانشگاه با مؤسسات دانشگاهی اسرائیل، از جمله دانشگاه تل‌آویو، مطرح کردند.

Kesher در یک گزارش داخلی، این اقدام را به‌عنوان یک تهدید جدی دنبال کرد.

در اسناد این شرکت، از تلاش برای استفاده از ارتباطات دیپلماتیک و سیاسی در فرانسه برای جلوگیری از پیش رفتن طرح سخن گفته شده است.

در یکی از گزارش‌ها، Kesher مدعی شده بود که سفیر اسرائیل در فرانسه و همچنین برخی شخصیت‌های سیاسی فرانسوی در تلاش برای کنار گذاشتن این پیشنهاد از دستور کار بوده‌اند. (Investigate Europe)

اما این بخش با تکذیب صریح طرف‌های نام‌برده روبه‌رو شده است.

سفارت اسرائیل اعلام کرده که هیچ ارتباطی میان سفیر و Kesher یا VERA در این پرونده وجود نداشته است؛ هرچند تأکید کرده که سفارت‌های اسرائیل به‌طور کلی برای مقابله با تحریم دانشگاهی در اروپا فعالیت دیپلماتیک انجام می‌دهند.

سوربن نیز اعلام کرده است که با Kesher یا سفارت اسرائیل در این موضوع ارتباطی نداشته و تصمیمات دانشگاه تحت تأثیر مداخله خارجی قرار نگرفته است. (Investigate Europe)

بنابراین، اصل کنار رفتن یا رد شدن طرح و ادعای Kesher درباره نقش خود باید از یکدیگر تفکیک شوند: اسناد، فعالیت Kesher را نشان می‌دهند، اما ادعای اینکه این فعالیت مستقیماً باعث تغییر تصمیم سوربن شده، از سوی طرف‌های نام‌برده تأیید نشده است.

«ما توانستیم ابتکار تحریم را متوقف کنیم»

در گزارش داخلی دیگری، Kesher از «موفقیت» خود در پرونده سوربن سخن گفته و مدعی شده بود که پیشنهاد تحریم دانشگاهی از دستور کار خارج شده است.

این شرکت همچنین نوشته بود که مدیریت دانشگاه به جای اجرای تحریم، بیانیه‌ای درباره پایان خشونت‌ها در غزه و لبنان منتشر کرده است.

این ادعا، تصویری از موفقیت عملیات به دست می‌دهد؛ اما همچنان با موضع رسمی سوربن که هرگونه فشار یا نفوذ خارجی را رد می‌کند، تفاوت دارد. (Le Monde.fr)

دانشگاه خنت؛ جایی که عملیات به جنگ حقوقی تبدیل شد

در بلژیک، پرونده دانشگاه خنت ابعاد جدی‌تری پیدا کرد.

این دانشگاه در سال ۲۰۲۴ در واکنش به جنگ غزه و نگرانی درباره ارتباط برخی مؤسسات اسرائیلی با حوزه دفاعی و امنیتی، خواستار خروج از همکاری‌های مشخص با مؤسسات اسرائیلی شد.

Kesher در نوامبر ۲۰۲۴ نامه‌ای ۱۴ صفحه‌ای به یکی از نهادهای اجرایی پژوهشی کمیسیون اروپا ارسال کرد و با استدلال‌های حقوقی با حذف دانشگاه تل‌آویو و مؤسسه وایزمن از یک پروژه Horizon Europe مخالفت کرد. (Investigate Europe)

اما در مارس ۲۰۲۶، دانشگاه خنت توانست از یکی از پروژه‌های Horizon خارج شود.

این دانشگاه اعلام کرده که سیاست خود درباره همکاری‌های نهادی با مؤسسات اسرائیلی را همچنان اجرا خواهد کرد و روند خروج از پنج پروژه دیگر Horizon مرتبط با دانشگاه‌های اسرائیلی را نیز آغاز کرده است. (Investigate Europe)

Horizon Europe؛ نبرد بر سر ۹۵ میلیارد یورو

یکی از دلایل اصلی اهمیت این کارزار، Horizon Europe است؛ برنامه تحقیقاتی اتحادیه اروپا با بودجه حدود ۹۵ میلیارد یورو برای دوره ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۷.

حضور اسرائیل در این برنامه برای دانشگاه‌های این کشور اهمیت استراتژیک دارد.

در گزارشی که VERA در مه ۲۰۲۶ منتشر کرده، این نهاد تصریح کرده که مشارکت اسرائیل در Horizon فقط به دریافت بودجه محدود نیست، بلکه امکان ایجاد همکاری‌های پژوهشی و اثرگذاری بر دستور کار علمی و دانشگاهی اروپا را نیز فراهم می‌کند. (Vera)

این مسئله به‌خصوص در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، سایبری و فناوری‌های پیشرفته اهمیت پیدا می‌کند.

امانوئل نحشون، رئیس کارگروه مقابله با تحریم دانشگاهی VERA، هشدار داده است که اگر اسرائیل از این برنامه‌ها کنار گذاشته شود، دانشگاه‌ها و پژوهشگران اسرائیلی ممکن است از برخی پیشرفته‌ترین روندهای علمی جهان عقب بمانند. (Investigate Europe)

۸۰۰ هزار دلار برای نبرد حقوقی

اسناد منتشرشده همچنین نشان می‌دهد VERA طی دو سال حدود ۸۰۰ هزار دلار، معادل حدود ۶۸۷ هزار یورو، برای فعالیت‌های حقوقی مرتبط با مقابله با تحریم دانشگاهی هزینه کرده است.

این رقم در جلسه‌ای در پارلمان اسرائیل در سپتامبر ۲۰۲۵ مطرح شده است. (Investigate Europe)

این هزینه‌ها نشان می‌دهد مقابله با تحریم دانشگاهی برای ساختار دانشگاهی اسرائیل صرفاً یک موضوع روابط عمومی نیست؛ بلکه به یک اولویت مالی و راهبردی تبدیل شده است.

شبکه حتی شبکه‌های اجتماعی را هم رصد می‌کرد

یکی از جنبه‌های مهم افشاگری جدید، موضوع نظارت بر فعالیت‌های دانشگاهی و شبکه‌های اجتماعی است.

Investigate Europe به ۲۳ سند از گزارش‌های «Social Media Monitoring» دست یافته که فعالیت‌های ضداسرائیلی در دانشگاه‌های مختلف را در فاصله نوامبر ۲۰۲۴ تا مارس ۲۰۲۶ رصد می‌کردند.

این گزارش‌ها به بررسی کمپین‌ها، حساب‌های اجتماعی، اعتراضات دانشجویی و حتی دادخواست‌های آنلاین می‌پرداختند. (Le Monde.fr)

در یکی از نمونه‌ها، فعالیت سایتی که اطلاعات پروژه‌های Horizon Europe را جمع‌آوری می‌کرد زیر نظر قرار گرفته بود و تلاش شده بود سازمان یا گروه مسئول آن شناسایی شود.

این بخش از اسناد، نشان می‌دهد کارزار مقابله با تحریم صرفاً در دادگاه‌ها و دفاتر حقوقی جریان نداشته، بلکه فضای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی دانشگاهی نیز به بخشی از میدان این نبرد تبدیل شده است.

دولت اسرائیل نیز وارد مرحله جدید شده است

ماجرا به VERA و شرکت‌های حقوقی محدود نمی‌شود.

بر اساس صورتجلسه یک نشست دولتی اسرائیل در ژانویه ۲۰۲۶، شورای آموزش عالی اسرائیل قرار است دفتر ویژه‌ای برای مقابله با تحریم دانشگاهی ایجاد کند.

برای این دفتر در سال ۲۰۲۶ حدود ۶ میلیون شکل، معادل حدود ۱.۷ میلیون یورو، بودجه اختصاص داده شده است.

در اسناد دولتی، این سیاست به‌عنوان عبور از رویکرد «واکنشی» به سمت یک سیاست فعال و پیشگیرانه توصیف شده و اروپای غربی به‌طور ویژه در مرکز توجه قرار گرفته است. (Investigate Europe)

«جبهه هشتم اسرائیل»؛ وقتی دانشگاه وارد میدان جنگ می‌شود

نتا باراک-کورِن، استاد دانشگاه عبری و عضو VERA، در سال ۲۰۲۴ مبارزه علیه تحریم دانشگاهی را بخشی از آنچه «جبهه هشتم اسرائیل» توصیف کرده بود، دانست.

از نگاه او، این نبرد دیگر فقط در میدان نظامی جریان ندارد؛ بلکه دانشگاه‌ها، دادگاه‌ها و نهادهای نظارتی نیز به میدان‌های مقابله تبدیل شده‌اند.

او حتی تأکید کرده بود که برای این نبرد به «وکلای» بیشتری نیاز است. (Investigate Europe)

این نگاه، اهمیت سیاسی موضوع را آشکار می‌کند: تحریم دانشگاهی دیگر صرفاً یک اختلاف درباره روابط علمی نیست؛ بلکه به بخشی از نبرد گسترده‌تر بر سر مشروعیت، نفوذ و آینده روابط اسرائیل با اروپا تبدیل شده است.

اسپانیا؛ نبرد دیگری در دادگاه

در اسپانیا نیز دانشگاه‌ها با فشار حقوقی مواجه شده‌اند.

گروه طرفدار اسرائیل ACOM علیه تصمیم چند دانشگاه برای قطع یا تعلیق روابط دانشگاهی با مؤسسات اسرائیلی شکایت کرده است.

این گروه علیه هشت دانشگاه اسپانیایی اقدام حقوقی انجام داده و استدلال کرده که تعلیق همکاری‌ها تبعیض‌آمیز است.

یکی از مهم‌ترین پرونده‌ها مربوط به دانشگاه گرانادا است که پس از آرای متناقض دادگاه‌های پایین‌تر اکنون به دیوان عالی اسپانیا رسیده است.

حکم این پرونده می‌تواند برای آینده سیاست تحریم دانشگاهی در دانشگاه‌های اروپا اهمیت زیادی داشته باشد. (Investigate Europe)

پاسخ اسرائیل: «این دفاع از آزادی علمی است»

VERA اتهام تلاش برای اعمال فشار سیاسی بر دانشگاه‌های اروپا را رد می‌کند.

این نهاد می‌گوید تحریم پژوهشگران یا مؤسسات دانشگاهی صرفاً به دلیل ملیت اسرائیلی آنها، نقض آزادی علمی و اصول منع تبعیض در اروپا است.

VERA همچنین تأکید کرده است که مشارکت دانشگاه‌های اسرائیلی در Horizon بر اساس معیارهای علمی انجام می‌شود و پروژه‌ها تحت سازوکارهای نظارتی کمیسیون اروپا قرار دارند. (Investigate Europe)

بنابراین، دو روایت کاملاً متضاد در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند:

منتقدان می‌گویند: این یک کارزار سازمان‌یافته برای جلوگیری از تحریم اسرائیل و تأثیرگذاری بر تصمیم‌های مستقل دانشگاه‌هاست.

VERA می‌گوید: این تلاش، دفاع حقوقی از پژوهشگران اسرائیلی و حفاظت از آزادی علمی در برابر تحریم‌های سیاسی است.

نبرد بعدی؛ Horizon Europe پس از ۲۰۲۷

شاید مهم‌ترین بخش این ماجرا هنوز آغاز نشده باشد.

اتحادیه اروپا در حال مذاکره درباره چارچوب برنامه Horizon Europe برای سال‌های ۲۰۲۸ تا ۲۰۳۴ است.

برخی نمایندگان پارلمان اروپا خواستار آن هستند که مقررات اخلاقی و حقوق بشری روشن‌تری در برنامه آینده گنجانده شود تا دانشگاه‌ها بتوانند در شرایط مشخص از پروژه‌ها خارج شوند یا از ابتدا مشارکت برخی نهادها را محدود کنند.

در همین حال، VERA این مذاکرات را با دقت دنبال می‌کند، زیرا آینده حضور اسرائیل در Horizon Europe برای دانشگاه‌های این کشور اهمیت حیاتی دارد.

امانوئل نحشون پیش‌تر هشدار داده بود که «خطر واقعی، Horizon بعدی است»؛ زیرا ادامه عضویت اسرائیل در برنامه آینده از هم‌اکنون قطعی نیست. (Investigate Europe)

یک نبرد دانشگاهی با پیامدهای سیاسی

افشاگری جدید نشان می‌دهد که جنگ بر سر روابط دانشگاه‌های اروپا با اسرائیل وارد مرحله‌ای تازه شده است.

این دیگر فقط اعتراض دانشجویان، قطع همکاری یک دانشگاه یا نامه یک استاد نیست.

در پشت صحنه، شبکه‌ای متشکل از نهادهای دانشگاهی اسرائیل، وکلا، مشاوران، نهادهای دولتی و ابزارهای نظارت دیجیتال برای مقابله با این روند فعال شده است.

از سوی دیگر، دانشگاه‌های اروپایی تحت فشار دانشجویان، استادان و گروه‌های حقوق بشری قرار دارند تا روابط خود با مؤسسات اسرائیلی را به‌ویژه در حوزه‌هایی که احتمال ارتباط با صنایع دفاعی یا فناوری‌های دوکاربردی وجود دارد، بازنگری کنند.

سوربن، خنت و گرانادا فقط آغاز ماجرا هستند

پرونده سوربن نشان می‌دهد این کشمکش حتی به قلب نظام دانشگاهی فرانسه رسیده است.

پرونده خنت نشان می‌دهد نبرد می‌تواند مستقیماً به پروژه‌های تحقیقاتی اتحادیه اروپا کشیده شود.

و پرونده گرانادا نشان می‌دهد که این اختلاف اکنون در دادگاه‌های اروپا نیز در حال شکل‌گیری است.

اما نقطه تعیین‌کننده، Horizon Europe 2028–2034 خواهد بود.

اگر اتحادیه اروپا مقررات سخت‌گیرانه‌تری درباره حقوق بشر، کاربرد دوگانه فناوری و همکاری با نهادهای مرتبط با ساختارهای دفاعی وضع کند، آینده مشارکت اسرائیل در بزرگ‌ترین برنامه تحقیقاتی اروپا می‌تواند به یکی از مهم‌ترین مناقشه‌های سیاسی و علمی سال‌های آینده تبدیل شود.

در مقابل، اگر اسرائیل و متحدانش بتوانند مشارکت خود را حفظ کنند، این کارزار می‌تواند به الگویی برای مقابله با موج تحریم‌های دانشگاهی در دیگر کشورهای غربی تبدیل شود.

آنچه امروز در دانشگاه‌های اروپا جریان دارد، بنابراین تنها جنگ بر سر چند قرارداد دانشگاهی نیست؛ نبردی است بر سر پول، فناوری، آزادی علمی، نفوذ سیاسی و مشروعیت بین‌المللی.

منابع اصلی

• Investigate Europe – گزارش تحقیقی اصلی

• Le Monde – گزارش درباره عملیات مقابله با تحریم دانشگاهی

• EUobserver – جزئیات کارزار VERA و Kesher

• گزارش رسمی VERA درباره تحریم دانشگاهی، مه ۲۰۲۶

• Investigate Europe – دشواری دانشگاه‌های اروپا برای قطع همکاری با اسرائیل